​Türkistanlılığın Batı ucunda Finlandiya Türkleri tecrübesinden geleceğe

<p></p> <p class="MsoNormal"></p> <p class="MsoNormal"></p> <p class="MsoNormal"><b>Mavi Gök Yağız Yer<o:p></o:p></b></p> <p class="MsoNormal" style="text-indent:35.4pt">Tarih kendisinden faydalanmayı, onu doğru okumayı bilenler için köklerden gelen bir bilinç kaynağı olarak tefekkür ve hareket noktasında okuyucularına çeşitli imkânlar sunar. &nbsp;Türklerin tarihi yerküre üzerinde doğu batı, kuzey-güney yönlerinde çok geniş bir alana yayılmış olduğundan dünya üzerinde pek çok yerde Türk varlığını görmek mümkündür. Lakin bunlarla bir bütünlük içinde köken birliği duygusunu geliştirmek ve nihayet güncel olarak mevcut şartlarda birliğin korunmasına dair Türkiye merkezli ve Türkistanlılık bağlamında hali hazırdan geleceğe bir bakış için geçmiş tecrübeler yol açıcı olabilir. Bugün Doğu Türkistan gibi son derece muhataralı bölgelerde yaşayan Türklerin varlığının koruması, kültürel bütünlüğünü kaybetmemesi, sosyal hayatın içinde, ekonomik güçle ve yüksek eğitim imkanları ile kendini gerçekleştirmesi gibi temel hususlar gerçekleştirilmeden ve hiçbir gerçekçi dayanağı olmadan 70’lerde siyasî sınırlarını tanıdığımız bir ülke sınırlarındaki Türk toplumuna Göktürk çağından seslenircesine siyasî popülizm ile yaklaşmak Irak Türkleri örneğinde de olduğu üzere büyük bir kıyım ve kırıma davetiye çıkarmak olmaz mı? Doğu Türkistan elbette kadim bir Türk yurdudur. Türklerin ata topraklarıdır. Modern zamanlar hay huyu içinde ve oradaki siyasî varlığı söz konusu olan yapıların desteksiz kalması ile mevcut durumun oluştuğu da ortadadır. Lakin bunlardan önemlisi oradaki Uygur ve diğer Türklerin varlığını Türk olarak sürdürebilmesi meselesi şu an öncelikli değil midir? Hayat hakkı ve saygınlığı tanınmayan insanlara uzaktan özgürlük şarkıları söylemek yerine şu an şimdiden geleceğe makul adımlar ile yürümek daha gerçekçi olmaz mı? İşte burası ve benzer pek çok Türk yurdunda esasen yapılması gerekene dair Cumhuriyetin ilk devirlerine ait Türkistanlılığın batı ucunda yer alan Finlandiya Türklerine dair tarih bilgisi ve tecrübe yol açıcı olabilir. <o:p></o:p></p> <p class="MsoNormal" style="text-indent:35.4pt">Finlandiya’daki Türk varlığı İdil boylarında var olan Türklükle alâkalıdır. Türkistan’ın bu kuzey ucunda yaşanan binlerce yıllık tarihin hatıralarından birisi Finlandiya’da bir Türk topluluğu olarak kendisini göstermiştir. “<i>Finlandiya’daki Tatar, Türk, Kazan veya Mişer kavramları birbirlerinin yerine kullanılmış ve zamanla tümünü kapsayan bir terim olmuştur. Tarihsel sürece bakıldığında Finlandiya’daki Türk/Tatar toplumunun kökeni 1860’larda Rusya’nın İdil-Ural bölgesinden gelen gezici satıcılara dayanmaktadır. Bunlardan çoğu Nijni Novgorod vilayetinin Sergaç ilçesindeki küçük Mişer Tatar köylerinden gelmiştir. Mişerler, Tatar Türklerinin bir alt grubunu oluşturmakta ve bugün İdil-Ural Tatarları içinde Kazan Tatarları’ndan sonra ikinci büyük grubu oluşturmaktadır. 1925 yılında “Suomen Muhamettilainen Seurakunta” (Finlandiya Muhammed Cemaati) Helsinki’de kurulmuş olup Sadri Maksudi (Arsal) Bey bu oluşumun tüzüğünü hazırlamıştır. 1948 yılında Helsinki’de “Türk Halk Mektebi” açılmış ve bu mektebi bitiren çocuklar, Fin okullarında da öğrenimlerine devam edebilmiştir. Finlandiya Türkleri kendilerini Türk veya Tatar olarak ifade etmektedirler. Tatarlar ülkenin çeşitli bölgelerine dağılmıştır; bunların büyük bir kısmı başkent Helsinki’de diğer kısmı ise Tampere, Järvenpää, Turku ve Kotka gibi şehirlerde yaşamaktadır.”</i> (Evren Küçük, Türkiye’nin Diaspora Politikası Çerçevesinde Finlandiya Türk Halk Mektebi (1948-1969) <a href="https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/06/198-EvrenKucuk.pdf">https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/06/198-EvrenKucuk.pdf</a>, s. 661, 664) Burada Türklerin varlığı bu şekilde ortaya çıkar. Yeni bir ülkede ve siyasî ve diplomatik önceliklerin söz konusu olduğu bir toprakta varlığını sürdürme bakımından Finlandiya Türkleri mevcut siyasî yapı, uluslararası hukuk ve ülke şartlarına uygun olarak varlığını sürdürme noktasında adımlar atmışlardır. <o:p></o:p></p> <p class="MsoNormal" style="text-indent:35.4pt">İşte bu noktada öncelikli olarak yapılması gereken ilk mesele buradaki sosyo-kültürel teşkilatlanmadır. Bu noktada Finlandiya Türkleri teşkilatlanmış ve bunun ardından ise varlıklarını sürdürmenin esası olan eğitim konusuna eğilmişlerdir: “<i>Finlandiya Türklerinin teşkilatlanmasını sağlayan, gelenek ve dini inançlarını sürdürmesini sağlayan kuruluşlar Helsinki’deki Suomen Islam Seurakunta (1925) ve Tampere’deki (1943) İslâm Cemaat (Tampereen Islamilainen Seurakunta) derneğidir. Bu dernekler günümüzde de varlıklarını devam ettirmektedir. s.666 Fin-Türk Halk Mektebi Himaye Cemiyeti’nin (Suomalais-Turkkilaisen Kansakoulun Kannatusyhdistys) amacı Finlandiya’nın sınırları içerisinde özel bir ilk mektep kurmak ve onu idare etmekti. Mektebin programı ve teşkilatı Fin ilk mekteplerinin programı ve teşkilatı ile aynı şekilde düzenlenmişti. Mektepte Hıristiyan dini öğretimi yapılmayacağı, ilaveten Türkçe, Türk tarih ve coğrafyası ve İslâmiyet hakkında eğitim verileceği vurgulanmaktadır. Fin-Türk Halk Mektebi Himaye Cemiyeti’nin tüzüğü 8 Kasım 1930’da Fin yetkili makamları tarafından onaylanmıştı. s.667Ahsen Böre, Fin-Türk Halk Mektebi Himaye Cemiyeti adına Türkiye Milli Eğitim (Maarif Vekâleti) Bakanına bir mektup yazarak bütün masrafları Cemiyet tarafından temin edilmek üzere bir mektep açıldığı ve bu mektep için maaşı Bakanlık tarafından temin edilmek üzere bir öğretmen gönderilmesini talep etmişti. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ve Bakanlar Kurulunun onayı ile “yabancı memleketlerdeki ırkdaşlarımızın talim ve terbiyesi için açılmış olan irfan müesseselerine yardım edilmesi çok ehemmiyetli ve zaruri bir mesele olduğundan” Finlandiya’da açılan Fin-Türk Halk Mektebine bir öğretmenin gönderilmesine karar verilmiştir, s.667.</i>” Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Yunus Emre Enstitüsü gibi yumuşak güç unsurları ile bugün Doğu Türkistan ve benzeri yerlerde oradaki toplumun faydasına faaliyetler için Çin hükümeti ve benzerleri ile sosyo-kültürel bazda eğitim tabanlı girişimler ile faaliyetler yapabilir. Ülkemizde çok bilinmeyen ve Türkiye Cumhuriyeti’nin soydaşları ile alâkaları bakımından fevkalade ilginç bir içerik taşıyan Finlandiya Türkleri tecrübesi bir diplomatik güç oluşturma tarzı olarak diplomasi tarihimiz, kamu diplomasimiz ve gelecek adına not edilmelidir. Türkiye bugün her türlü imkânı ile Cumhuriyet’in başlarındaki durumdan çok daha ileridedir. Yumuşak güç unsurları ve diplomasisi kullanmak içinse potansiyelleri son derece fazladır. <o:p></o:p></p> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; text-indent: 35.4pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal; mso-bidi-font-weight:bold">İşte Finlandiya Türkleri bu manada Türkiye’nin de makul ve meşru destekleri ile teşkilatlanarak bugün de devam eden yapılar ortaya çıkmıştır. “<i>Finlandiya Türkleri İslâm Cemaati, günden güne artmakta olan kültür ihtiyaçlarının hepsini başaramayacağı anlaşıldığından Finlandiya Türklerinin millî kültürünü korumak ve ilerletmek amacıyla 14 Nisan 1935 tarihinde Helsinki’de “Finlandiya Türkleri Birliği” kurulmuştu. Aynı yıl içinde 29 Temmuz’da Tampere Türkler Birliği (Tampereen Turkkilainen Yhdistys) de faaliyete geçmişti. S.668Finlandiya Türklerinin faaliyetlerini yakından takip eden (Helsinki’ye akredite olan) Stockholm Elçiliği, bölgedeki gelişmeleri doğrudan Ankara’ya bildirmişti. Zaten Türkiye’nin bölge ile bağlantısını Stockholm (daha sonra Helsinki) Elçiliği ve Helsinki Konsolosluğu sağlamaktaydı. Hem Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan hem de Finlandiya Türklerinin önde gelenlerinden biri olan Ahsen Böre, mektebin açılması için yoğun bir faaliyet içerisinde olmuştu. S.669 Kültür faaliyetlerini yürütmek, millî ruh ve beraberlik fikrini genç nesillere aşılamak, millî kültürü kaybetmemek gayesi ile 14 Nisan 1935 tarihinde Helsinki’de bahsedilen “Finlandiya Türkleri Birliği” adında bir teşkilat oluşturuldu. Bu birlik hemen hemen her ay millî bir gece tertip ederek, bu yolda millî kültürü yaşatmak arzusunu taşımaktaydı. Söz konusu Birlik, Türkiye ile ilişkilerine de önem verdi. Örneğin 1938 yılında Finlandiya Türkleri Birliği adına Başkan İbrahim Arifullah imzasıyla T.C. Stockholm Elçiliği’ne bir mektup yazarak; Cumhuriyet Bayramı münasebetiyle düzenlenen gecede, Mustafa Kemal Atatürk’ün terceme-i hali, Türk devletinin mücadele ve kuruluş tarihi, Türkiye’de başarılan inkılabın eşsizliğinin Finlandiya’da anlatıldığı bildirildi. Arifullah Bey, Cumhuriyet Bayramı münasebetiyle Ulu önder Atatürk, Başbakan ve Mareşal Fevzi Çakmak’a sonsuz ve derin saygılarla sözleriyle mektubuna son verdi. Helsinki dışında diğer şehirlerde de Finlandiya Türkleri çeşitli teşkilatlar kurmuş ve başkentten sonra en önemli kuruluş Tampera’da oluşturulmuştur.</i>”</span><span style="font-size:12.0pt; font-weight:normal"> (Atatürk Döneminde Türkiye-Finlandiya İlişkileri, </span><a href="https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ataturk-doneminde-turkiye-finlandiya-iliskileri/">https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ataturk-doneminde-turkiye-finlandiya-iliskileri/</a>). Bütün bu çalışmaların esas amacı siyasî bir hedeften önce kültürel ve sosyal varlığı koruyarak geleceğe Türk birliği bilinci, tarih, dil ve inanç konularında kültürel tevhidi koruyarak; millî aklı, kalbi ve zevk-i selim ile geleceğe yürümek ülküsüdür. Bir Türk milliyetçisi olan <span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal; mso-bidi-font-weight:bold">“<i>Ahsen Böre’nin yıllarca çabalarına rağmen Türk Halk Mektebi ancak 1948 yılında ölümünden sonra Helsinki’de açılabilmişti. Bu mektep, Fin ve İsveç okullarının sahip olduğu tüm haklara sahip olmuş ve bu okulu bitiren çocuklar, Fin ve İsveç okullarında öğrenimlerine devam edebilmişti. Söz konusu okulda eğitim ve öğretim Tatar şivesiyle ve Türkiye Türkçesi ile yapılmış ayrıca mektepte çocuklara din dersleri de cemiyetin imamı tarafından verilmişti. Türk Halk Mektebi ile çocukların sosyalleşmesi, dil, din ve geleneklerini Finlandiya’da devam ettirmeleri için önemli bir kuruluş olmuştu Din derslerini ise Türkiye’den görevlendirilen Müftü Ahmet Naim Atasever (1962- 1965), Ankara Cebeci Ortaokulu din dersleri öğretmeni Ravza Serdengeçti (1965-1969), Konya-Cihanbeyli-Böğrüdelik köyü imamı Enver Yıldırım (1976- 1979) ve Abdurrahman Kaya gibi öğretmenler vermişlerdir. Adı geçen imamlar/ öğretmenler hem Helsinki’de hem de Tampere’de görev yapmışlardır, </i>s.671-672.” Görüleceği üzere Finlandiya Türkleri özellikle soğuk savaşın da etkisi ile Ankara’ya yakınlaşmışlar ve burayı merkez kabul ederek eğitim konusu başta olmak üzere iş birliği ile varlıklarını devam ettirme yolunda çalışmışlardır. Bugün Türkistanlılık sahasında daha çok bağımsız devlet ve birçok topluluk dünyanın pek çok yerinde varlığı öyle ya da böyle sürdürmektedirler. Türk İş birliği Teşkilatı gibi yapıların ortaya çıkışı da tarihî gidişatın açtığı yolda ortaya çıkan sonuçlardır. Türkiye Cumhuriyeti’nin görüleceği üzere bu yolda birikimi ve tecrübesi derindir. Kamu diplomasisi ve yumuşak güç unsurları bakımından Türklerin sosyo-kültürel varlıkları ve haklarının korunması ve geliştirilmesi, akılların ve kalplerin sınırların ötesinde köken, süreç ve gaye bağlamında birleştirilmesi her türlü siyasî hedeften çok daha öncelikli ve bunun için de gerek şart durumundadır. <o:p></o:p></span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; text-indent: 35.4pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal; mso-bidi-font-weight:bold">&nbsp;</span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tarihle daha özelde tarihimizle alâkalı bir şey okuduğumuzda bugün, şimdi ben bunun neresindeyim, ben bu sürecin neyi olurum sorularını sormalı ve daha ileri giderek bu bilgi bugün ve gelecekte benim ne işime yarayabilir, diye bir yöntemle tarihi elbette doğru bilgi olduğu kabulü temelinde, düşünmeliyiz. İşte Finlandiya Türklerinin bu hikâyesi bizim Türkistanlılık dediğimiz kavram içerisinde batı ucunda yer alan Türklerle Türkiye Cumhuriyeti olarak alâkamızı gösterdiği gibi bu manada topluluklarla irtibat kurmanın ve bu toplulukların varlıklarını sürdürmeleri noktasında yapılması gerekenlerle alâkalı muhtevalı ve ilham verici olduğunu düşünüyoruz. Umumî Türk tarihi ve umumî Türklük camiası içinden medeniyetçi milliyetçi bir zihin ile milletimiz ve insanlık için hayır talep etmek ve bunun için çalışmak küredeki varoluşumuzu manalı kılacak sömürüler, işgaller, soykırımlar içerisinde insanlararasılığı olan, sürekli, meşru ve insanî bir zemini sağlayacaktır kanısındayız. Hal imiş&hellip;<o:p></o:p></span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;</span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">Hak İçin olsun<o:p></o:p></span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">Vesselam<o:p></o:p></span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;</span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;</span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;</span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;</span></h1> <h1 style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; line-height: 16.85pt; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"><span style="font-size:12.0pt;font-weight:normal;mso-bidi-font-weight: bold">&nbsp;</span></h1>