Kıssadan hisse

-----

2023-03-26 00:00:00

Petrol günümüzde en çok soruna yol açan maddelerinden biridir. Petrolün madde olarak bilinişi milat öncesine kadar gidenken, sanayi maddesi olarak islenip kullanılmaya başlanması 19. yüzyılın ortalarında tarihlenmektedir. Ticari anlamda ilk petrol kuyuları ise Bakü'de acilmiş sonrasında ise devamı aralıksız gelmiş ve günümüzde de yeni kesiflerle petrol üretimi devam etmektedir.  Osmanlı Devleti'nde ilk petrol araştırmaları Mezopotamya diye bildiğimiz mıntıkada yoğunlaşmış olup, ilk araştırmalar Musul ve çevresinde yapılmaya başlanmıştır. Özellikle Sultan II. Abdülhamid devrinde İngiliz ve Fransız petrol araştırmacıları arkeolog kılığında bölgeye gelmiş ve bu bölgede arkeolojik kazı bahanesi ile petrol sızıntısı ya da petrol emareleri olabilecek şeyler arama işine girişmişlerdir. Sultan Abdülhamid bu durumdan istihbarat sayesinde haberdar olmuş ve her araştırma yapmak isteyenin kafilesine hamal ya da mihmandar tipinde hafiyeler takmıştır. Bu sözde arkeologların her petrol emaresi buldukları yerleri bu hafiyeler İstanbul'a jurnallemiş ve petrol mıntıkaları hazine-i hassa ya da hazine-i seniyye üzerine tapulu hale getirilmiştir. Sultan bu arazilerin başkalarının eline geçmemesi için zaman zaman güvendiği paşalarına da hediye ederdi. Yine günlerden birgün Sultan divan paşalarından birine Musul civarında petrol çıkan bir arazi tapusunu hediye etmiş, paşamız bu hediyeyi kabul etmekle beraber Musul’un uzak oluşu yüzünden olsa gerek biraz da başımıza bela aldık tarzında aklından geçirmiştir. Saraydan konağına geri dönerken ise aklına arabacısı Serkis Efendi’nin oğlu olan Kalust’un bir Rus için Bakü'de petrol isinde çalıştığı gelmiş ve arabacısı Serkis Efendi’ye tapuyu olduğu gibi hibe etmiştir. O günlerde eski deyimle neft denilen petrolün ne olduğu ve ne ise yaradığı tam olarak anlaşılmış olmadığından paşa maalesef idraksiz bir şekilde bu araziyi elden çıkarmakta hiçbir beis görmemiştir.<o:p></o:p><img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2023-03-26 at 00.02.22 (1).jpeg" alt="WhatsApp Image 2023-03-26 at 00.02.22 (1).jpeg"> Arabacı Sarkis Efendi’nin ailesi aslen Kayserili olup uzun yıllar önce Kayseri’den İstanbul'a göç etmiş bulunmaktaydı. Aile Üsküdar tarafına yerleşmişti. Sarkis Efendi’nin Diruhi Hanımla olan evliliğinden olan oğlu Kalust  1869 senesinde doğdu. Okul yaşı gelince once Aramyan-Uncuyan okuluna daha sonra Fransız Saint Joseph Lisesine devam etti. Kalust Gülbenkyan lise eğitiminin ardından Londra’da bulunan King’s Collage (Kralın Koleji) adli üniversitede o günlerde yeni yeni eğitim vermeye başlayan petrol mühendisliği bölümünden iyi derece ile 1887’de mezun oldu. Daha sonra ise Ermeni asıllı Rus petrol tüccarı Alexander Mantasev’in yanında çalışarak petrol alanımda kendini geliştirdi. Bakü dünyada ilk defa petrolün çıkartılıp işlenerek ticari malzeme olarak satılmaya başlandığı yer olması sebebi ile bir nevi laboratuvar görevi görmüştür. Gülbenkyan 1895’e kadar burada çalıştıktan sonra kendi işini kurmayı başardı. Osmanlı coğrafyasında petrol arama işleri için izin çıkarmaya çalıştı. Bunda başarılı olamayınca 1897’de Londra’ya döndü. Burada değişik petrol şirketleri ile ilgilendi ve işlerini büyüttü.<o:p></o:p><img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2023-03-26 at 00.02.22.jpeg" alt="WhatsApp Image 2023-03-26 at 00.02.22.jpeg" style="width: 710px;">  Takvimler 1907’yi gösterdiğinde ise Londra’da 1890 tarihinde Felemenk Kraliyet Petrol Şirketi olarak kurulmuş olan fakat zaman zaman isim değiştirmiş olan ve günümüzde de Shell adı ile faaliyetine devam eden İngiliz petrol şirketine danışmanlık yapmaya başladı. Burada beklediği fırsat 1909’da Sultan Abdülhamid'in tahttan indirilmesi ve şahsi mülklerine el konularak İttihatçılar tarafından devletleştirilmesi sorasında yaşandı. 1912 tarihinde Türk Petrol Şirketi’nin kuruluşunu ve Musul petrollerini işletilmesini sağlamayı başardı. Şirket Almanlara %25, İngilizlere %35 hisse verirken gerisini dağıtma görevini Kalust’a vermişti. O da, kalan %25 hisseyi Shell’e verirken kendisine de babasına hediye edilen arazi karşılığında %15 hisse ayırmıştı. Şirketin varlığı Türk Petrol Şirketi olarak 1925’e kadar devam etti ve akabinde hem ismi Irak Petrol Şirketine çevrildi, hem de hisse arttırımı yapılarak başka şirketlerinde ortaklığının önü acildi. Kalust Gülbenkyan’in hisseleri %5’e sabitlendi. Bu da onun gelecekte Bay yüzde beş olarak anılmasını sağladı. <o:p></o:p>  Kalust Gülbenkyan sahibi olduğu %5'lik şirket hissesi ile ölümüne kadar zenginler kulübünün bir üyesi olarak yaşadı. Parasının çoğunu kurduğu Gülbenkyan Vakfı aracılığı ile sanat eserlerine harcadı. Adına Lizbon'da kurulmuş ve yaklaşık 6000 eser barındıran bir müze vardır. Londra’da ailesine ithafen Aziz Serkis Kilisesi’ni yaptırmıştır ve vasiyeti gereği 1955’te öldüğünde buraya defnedilmiştir. Oğlu Nubar da Kalust gibi petrol işine yoğunlalarmış, fakat babasının aksine parayı sanata ve hayır işlerine harcamak yerine at yarışlarına, altın kaplama arabalara ve lükse yatırmayı tercih etmiştir. Diyeceğim o ki, siz siz olun sakın ola isteksizce bir hediyeyi kabul edip sonra da baştan savamaya çalışmayın. Belki de benzer şeyler sizin de başınıza gelebilir.<o:p></o:p>  <o:p></o:p>     <o:p> </o:p>