Buçuk Viyana Kuşatması

-----

2023-04-23 00:00:00

Başlığı gören okuyucular tabii ki iki kez biri 1526’da Kanuni Sultan Süleyman tarafından biri de 1683’te Veziriazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa tarafından yapılan iki kuşatma var diye cevap vereceklerdir. Ama aslında bu ikisi arasında olup fazla bilinmeyen bir kuşatma daha var. Bu yüzden biz hepsine birden toplamda 2.5 kuşatma var desek sanırım yalan söylememiş olacağız.<o:p></o:p>  Şimdi bir rüzgâr misali 1580 senesine ve Osmanlıya tabi Erdel Prensliği ’ne gidiyoruz. Macarların asil ailelerinden Bethlen’lerin aile reisi olan Farkas'ın iki oğlundan en büyüğü olacak olan Gabriel dünyaya geldi. Ailenin bütün mal varlığı Macaristan'ın fethinden sonra Osmanlılar tarafından müsadere edilmişti. Bu müsaderenin sebebi büyük ihtimalle bir karşı kalkışmaya karışmasının engellenmesi sebebi ile olmuş olabilir. Müsaderenin ardından Farkas ailesi ile beraber Erdel Voyvodası Stephan'ın hizmetine girmiş ve Stephan da kendisini Erdel umumi kumandanı olarak tayin etmişti. Farkas bu görev üzerineyken hem kendisi hem de eşi 1591 tarihinde ölmüş, Gabriel ve diğer kardeşleri de dayılarının vesayeti altında Lazar Kalesi’nde   yaşamaya başlamıştı. İlerleyen senelerde Gabriel’in şahsi vakanüvisi, kendisinin bu kaleyi “hırçın ve dayanılmaz” olarak tanımladığını not etmiştir.<o:p></o:p><img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2023-04-22 at 14.55.28.jpeg" alt="WhatsApp Image 2023-04-22 at 14.55.28.jpeg">  Gabriel Bethlen’in gençlik yılları hakkındaki bilgiler sis ardında kalmış bir dağ misalinde olup, bu dönem hakkındaki kısıtlı bilgi birkaç hatırat ve mektuptaki bilgi kırıntısından fazlası değildir. Gabriel bir süre sonra yaklaşık 13-14 yaslarındayken Erdel tahtında oturan Sigismund  Bathory’nin sarayında onun divan azası olarak karşımıza çıkmaktadır. Burada zamanın gerçekliği olan savaş, kan ve göz yaşı hayatına dahil olacaktır. <o:p></o:p>  Papa VIII. Clement Osmanlıya karşı oluşturulacak bir Haçlı Seferi için propaganda yaparken, Sigismund  bu propoganda neticesinde ani bir kararla Osmanlıya karşı oluşturulan Kutsal İttifak'a katildi ve sınırı geçerek Osmanlı topraklarına saldırdı. Gabriel de divan azası olarak ilk savaş tecrübesini bu seferler sayesinde yaşıyordu. 1593’te başlayan bu savaşlar 13 yıl sürecek uzun bir süreyi kapsamaktadır fakat bu uzun çatışmanın ve çekişmenin sonunda savaşı kimin kazandığı da belirsizdir. Savaşın başındaki yıllarda gerçekleşen bir seri Osmanlı zaferi sonrasında Sigismund 1598’de tahttan feragat etmek zorunda kaldı ve uzak bir kaleye inziva çekildi. Yaklaşık bir yıl sonra bu kararından pişmanlık duyarak tahtını geri almak için Erdel’e geri döndü. Bu arada Gabriel Bethlen’in, Sigismund’un kardeşi olan Andrew’i desteklemesi ile Sigismund tahttan yeniden çekildi. Bu durumdan hoşnut olmayan Eflak voyvodası, ani bir savaş kararı ile Andrew’i Sellenberk Muharebesi ile yenilgiye uğrattı. Andrewin’in en büyük destekçisi olan Gabriel Bethlen de bu muharebe sırasında yaralandı.<o:p></o:p>  Bu muharebenin akabinde Erdel birkaç yıl boyunca tam bir anarşi ve kargaşa altında kaldı. Gerek Eflak kuvvetleri gerekse Osmanlı ve Kırım akıncıları bu asiler üzerine zaman zaman seferler yapmak sureti ile ortalığı yatıştırıp düzeni sağlamak yoluna gittiler. 1605'te Sultan I. Ahmed’in verdiği ahidname ile Stephen Boskai adındaki bir Macar asilzadesi Erdel tahtına atanması ile ortalık biraz durulur gibi oldu. Gabriel Bethlen bu dönemde yeni atanan voyvoda Stefan'ı ve Stefan'ın selefi olan Gabriel Bathory’i desteklemeye devam etti ve 1605-1613 arasındaki donem Erdel için nispeten sakin ve huzurlu bir dönem oldu. Tam olarak ne yüzünden olduğu anlaşılamayan bir sebepten ötürü Gabriel Bethlen’in voyvoda ile arası 1613’te açıldı ve canını kurtarmak için Osmanlılara sığındı.<o:p></o:p>  Bütün anarşinin ve kargaşanın sebebi olarak görülen Gabriel Bathory planlı bir suikast sonrası ortadan kaldırılınca, Gabriel Bethlen Osmanlılar tarafından 1613 tarihinde Erdel Voyvodası olarak atandı. Bu karar Erdel de bir nevi meclis ya da ayan heyeti olarak da adlandırılabilecek olan Diet tarafından da onaylanarak resmen kabul edildi. En sonunda ise 6 Mayıs 1615 tarihinde Kutsal Roma-Germen İmparatoru Matthias ile imzalanan Tymau Barış Anlaşması ile imparator tarafından da Erdel’in yasal hükümdarı olarak tanindi. Bu anlaşma bir bakıma batıdan sürekli gelen Avusturya tehdidine de bir bakıma dur demiş oluyor, Erdel’in kısa bir sure için bile olsa nefes alıp kendine gelmesine ve gerek imar işlerinde gerekse de huzur ortamında bir gelişme göstermiş olmasına katkı sağlıyordu. Bu devri tarihçiler, bir nevi aydınlanma cağı olarak adlandırmakla beraber, Gabriel’in politikaları sayesinde yeni madenler ve atölyeler açılmaya, ticaret devlet kontrolu altına alınıp güçlendirilmeye, savaşlar ile iyiden iyiye boşalan hazineyi sağlıklı hale getirip zenginleştirmeye çalışılmıştır. <o:p></o:p><img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2023-04-22 at 14.55.29.jpeg" alt="WhatsApp Image 2023-04-22 at 14.55.29.jpeg">  Voyvodalığı döneminde bir yandan Babıali ile ilişkisini canlı ve samimi tutmaya çalışırken bir yandan da Erdel’in topraklarını genişletmeye çalışıyordu. Dini olarak Protestan mezhebini takip ettiği için kendisini de Protestan Macarların hamisi olarak görmekteydi. Katolik Habsburgların yönetimi altında ezilen Protestanları korumak için Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) döneminde şansını deneyerek Avusturya’ya saldırdı. Hızlı bir hamle ile 1619’da Avusturya kontrolündeki Macar topraklarına girdi. Burada yakaladığı Katolik asilzadelere Protestan olmalarını telkin etti. Kabul etmeyenleri intikam niyeti ile öldürttü. İşgal ettiği Macar topraklarında 1620’de Macar Kralı ilan edildi. Kral olmanın verdiği özgüven ile Viyana'yı dahi kuşattı. Bu kuşatma Leh kralının ordusu ile Viyana'yı kurtarmaya gelmesi neticesinde başarısızlıkla sonuçlandı. Osmanlılar ya da Kirim Hanlığı kuşatmaya yardım etmemiş olsa da kendisine tabi olan Erdel’e saldırı Sultan II. Osman'ın Lehistan üzerine çıktığı Hotin Seferi’nin de gerekçesi olmuş oldu. Gabriel Bethlen’in Avusturya seferleri 1624 Viyana ve 1626 Pressburg Anlaşmaları ile nihayete erdi. Maalesef ki Osmanlı'nın kendisine yardımlarını bir çırpıda unutan Gabriel Bethlen, Avusturya ile olan anlaşmanın akabinde Osmanlı'ya karşı oluşturulan ittifaka dahil oldu. İttifakı sağlamlaştırmak için ise Brandenburg Kralı Sigismund'un kızı ve İsveç kralı II. Gustav'ın kız kardeşi Katerina ile 1626’da evlendi. Kaderin bir cilvesi olsa ki, kendisine yapılan yardımları bir çırpıda unutan bu bedbaht, bu evlilikten sadece 3 yıl sonra ölmüş ve tarihin tozlu sayfalarındaki yerini almıştır.