ayasofya-camiine-bizans-muzesi-hakaretinin-sahih-tarihcesi-10

-----

2022-11-15 00:00:00

<img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-14 at 15.34.52.jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-14 at 15.34.52.jpeg">(<a href="https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3362" style="text-align: center; text-indent: 0cm;">https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3362</a>; 11.9.2022) Ecdâdın “İslâm” mührünü bastığı Ayasofya’nın avlusunda, rahmetli I. Mahmûd Han’ın yâdig̃ârı Ayasofya Şadırvanı: Gözleri, gönülleri okşıyan bir huzûr mek̃ânı, bir hendesî tenâsüb ve estetik hârikası… <o:p></o:p> ***  <o:p></o:p>   Ayasofya Şadırvanı<o:p></o:p> Ayasofya Şadırvanı, mukarnas başlıklı sekiz mermer sütûn üzerinde yükselen geniş zâviyeli –yine mermerden- sekiz sivri kemerin şekillendirdiği, sekiz köşeli, revâklı, kubbeli, kemer üstlerinde, dıştan ve içten kuşak hâlinde hatlar ve süslerle kaplı, tezyînâtın kurşun kaplamalı ahşâb saçak ve kubbe altında da devâm ettiği, hendesî tenâsübe sıkı sıkıya riâyet edilerek inşâ edilmiş pek zarîf bir binâ, havuzuna, şadırvan göbeğine, şebekelerine, alemlerine, çevreleri altın yaldızlı kartuşlar içine hâkkedilmiş altın yaldızlı kabartma kitâbelerine kadar birbiriyle mütenâsib her parçası zevk̆le vücûda getirilmiş, bir bütün hâlinde, seyrine doyulmıyan bir mücevheri andıran, san’at̃ dehâsıyle insanı mütehayyir ve hayrân bırakan, bununla da kalmayıp, şırıl şırıl su sesleriyle, mânevî ik̆lîmiyle takdîrk̃ârlarına huzûr veren bir şâheserdir. <o:p></o:p> Hicrî 1153 (Mîl̃âdî 1740-41) senesinde rahmetli Birinci Mahmûd Han tarafından Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi’nin külliyesine katılan Ayasofya Şadırvanı, Eyice’nin tesbîtiyle (1991: IV/208, 217): <o:p></o:p> “Osmanlı devrinin hârikul̃âde zarîf, benzeri olmıyan, en ihtişâmlı şadırvan örneğidir”.  <o:p></o:p> Câmi’in gar̃b cephesinde, şimâlî gar̃b köşesindeki minâre ve sebîl, “kullanılmıyan” gar̃b kapısı (Eyice 1991: IV/217), Sultan Mustafa ve Sultan İbrâhim Türbesi, Mütevellîler Dâiresi, Hazîne Dâiresi, Muvak̆k̆ithâne ve Sıbyân Mektebi ile çevrili sâhanın ortasında yer alır. (I. Mahmûd Han, bu eserlerden Hazîne Dâiresi ve Sıbyân Mektebi’nin de bânîsidir.) <o:p></o:p> Eserin bütününde gözetilen hendesî tenâsüb, kemerlerle havuz arasında da mevcûddur: Bu sekiz köşeli binânın mermerden havuzu, 2x8=16 köşelidir; her kemerin hizâsına havuzun iki dilimi isâbet etmektedir. Hem bölmelerın dışarıya kavisli satıhları, hem de onları birbirinden ayıran sütûnçeler, sütûnlu birer kemer görünüşündeki kabartma çiçek motifleriyle süslenmiştir. Bölmelerin ortalarında, iki tarafı çiçek süslemeli birer musluk aynasının ortasına yerleştirilmiş tunc musluklar bulunur. <o:p></o:p> Havuzun mermer bölmeleri, üst kısımlarında, kendileriyle aynı boyda, yine sütûnçelerle ayrılmış tunc şebekelerle kubbeye doğru yükselir. Palmiye yaprağı ve kıvrık dal motifleriyle şekillendirilmiş bu şebekeler, her tunc bölmenin üst kısmında, çevreleri kabartılarak kartuş şekli verilmiş mâvî zemînli mermer levhalar üzerine kabartma olarak işlenmiş bir kuşak yazısıyle sonlanır. Tunc bölmelerin yazı kuşağı üstündeki orta kısmında, aynı malzemeden birer alınlık mevcûddur. Her bir alınlığın tepesindeki alem yazısız, her bir tunc sütûnçenin tepesindeki alem yazılıdır. <o:p></o:p> Tunc şebekeler dekorunu, tunc sütûnçelerin arkasından mermer havuzun kenarları üzerine oturtulmuş, üst tarafında süslü bir halkayle çevrili, iki kademeli kubbe şeklinde, yazılı bir alemle nihâyete eren tunc bir kafes  tamâmlar. <o:p></o:p> Havuzun ortasındaki şadırvan göbeği, aşağıdan yukarıya doğru incelen, boğumlu, tepesi tas şeklinde bir mermer sütûndur. “Tas”ın etrâfı ve sütûnla birleştiği alt kısmı kabartma süslü, üst kısmı deliklidir. Muhtemelen, burada da tenâzura riâyet edilerek, havuzun her bir bölmesine tekâbül edecek sûrette on altı delik açılmıştır; su, sütûnun içinden gelip “tas”a dolmakta ve bu deliklerden havuza boşalmaktadır. <o:p></o:p> Zevk̆ sâhibi ziyâretci, tunc kafesi ve altındaki şadırvan göbeğini de hayrân hayrân seyrediyor ve ağzından bir takdîr nidâsı dökülüyor: “- Havuzun bu iki unsurunda dahi, hendese, estetiğin hizmetine verilmiş!” <o:p></o:p> Kubbe şeklindeki tunc kafesin tepesinde bulunan büyük alemin içi, bir yaratılış Âyetiyle şekillendirilmiştir: “Vece’alnâ mine’l-mâ-i külle şey’in hayy”. (Meâlen: “Biz hayât sâhibi her şeyi sudan yarattık.” -Enbiyâ Sûresinin 30. Âyetinden bir parça-) Her bir tunc sütûnçenin tepesindeki küçük alemler de aynı Âyetle (daha doğrusu, mezkûr Âyetin bu parçasıyle) şekillendirilmiştir. Şadırvanın -kasnak üzerine oturtulmuş- kubbesindeki alemde ise, üstte “Allâh”, altta müsennâ olarak “Muhammed” yazılıdır.<o:p></o:p> Gerek üstü kurşun kaplama ahşâb saçağın alt kısmı, gerekse –yine ahşâbdan yapılmış-kubbe altındaki tavan, altın yaldızlı çıtalarla ayrılan, mâvî zemînli panolar hâlindedir ve kenarlarına, şerit hâlinde çiçek motifleri işlenmiştir. Bunların köşelerinde bir başka tenâzur dikkat̃i çeker: Her köşede tekrâr edilen “alçı kabartma” (Yıldız Altunbaş 2013: 218) bir müsellesî çiçek demeti… Her bir panonun içindeki çıtalar da birbirini keserek sayısız gözenekli bir petek dekoru sunarlar. Çıtalar, kubbenin tam altındaki kesik küre tavanda ise, merkezdeki dâireden –güneş misâl̃i- intişâr eden  şuâlar görünüşündedir. <o:p></o:p>   <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-14 at 15.34.48.jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-14 at 15.34.48.jpeg"> (Yasin Karabacak; <a href="https://www.youtube.com/watch?v=qEzJU416Ba8">https://www.youtube.com/watch?v=qEzJU416Ba8</a>; 29.8.2022)<o:p></o:p> Havuzun ortasındaki şadırvan göbeği…<o:p></o:p> ***   <o:p></o:p> <o:p> </o:p>