Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (8)

-----

2022-11-13 00:00:00

Kitablık, Hazîne-i Kütüb Odası’nın üstü kubbeli birinci kısmının ortasında, odanın zemîninin kısm-ı âzamını kaplıyan, dört cepheli, aralarında insan geçecek kadar boşluk bulunan, dört büyük parçalı, bu sûretle dört bir tarafından ve iç cephelerinden de kitab yerleştirmiye ve almıya imk̃ân veren büyük ahşâb bir bl̃ok hâl̃indedir. “[Kitab dolablarının] üstü madenî süsler ile örtülü olup göze çok hoş gelmektedir. Dıştan tahta dolapların üstleri sedef kakmaya benzetilmek istenerek beyaz boya ile [yapılmış] nebatî motiflerle tezyin edilmiştir.” (Akar 1971: 286)<o:p></o:p>   <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-12 at 13.46.44 (1).jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-12 at 13.46.44 (1).jpeg" style="width: 811px;">   Hazîne-i Kütüb Odası’nın “üstü kubbeli birinci kısmının ortasına” yerleştirilmiş, pek orijinal̃ kitablık bl̃oku…<o:p></o:p> ***  <o:p></o:p>   Kütübhânenin duvarları, muhtelif devirlere âid, göz ve gönül okşıyan -“ikon” ve tasvîrî “mozaik” îmâl̃ eden ve putvârî ikonlara, mozaik resimlere, heykellere hürmet eden zihniyete zıdd bir zihniyetle vücûd verilmiş- hârikul̃âde güzellikde çinilerle kaplıdır. Bunlardan, Eyice ve Akar’a mürâcaatla, bir nebze, “Ayasofya’nın Çinileri” ara başlığında bahsedeceğiz.<o:p></o:p> Rahmetli Birinci Mahmûd Han, bu şâheseri Ayasofya Câmii’ne vakfettiği zamân, “1152-1153 (1739-1740) yıllarında”, onun bakım ve hizmet masraflarını asırlarca karşılıyacak sûrette, “Anadolu ve Rumeli’de geniş arâzîler vakfetmiş, ayrıca İstanbul’da Cağaloğlu Hamamı’nı inşâ ettirmiştir”. (Eyice 1991: IV/213-214)<o:p></o:p> Açılış merâsimi 24 Muharrem 1153 (21 Nisan 1740)’ta yapılan Ayasofya Kütübhânesi, târihçi Subhî Mehmed’in rivâyetine nazaran, bu târihte, (el yazması) dört bin kitablık bir koleksiyonla hizmete girmişti. Küşâd resminde rahmetli I. Mahmûd Han da hazır bulunmuş, hatmedilen Sahîh-i Buhârî için duâ edilmiş, Kütübhâne muhaddis ve müfessirleri birer açılış dersi vermişler, Ayasofya vâizinin vaazı dinlenilmiş, Pâdişâh, (22 kişiden müteşekkil) mêmurlara ihsânlarda bulunmuştur. (İsmail E. Erünsal, “Ayasofya Kütüphanesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 1991, IV/212-213) <o:p></o:p> Dört bin el yazması kitabla açılışı yapılan Kütübhânenin kitab sayısı, yapılan bağışlarla, bil̃âhare bir hayli artmıştır. Kitablar, -rutûbetten muhâfaza maksadıyle- Haziran 1968’de Süleymâniye Kütübhânesi’ne nakledildiğinde, sayıları 5.112 cilde ulaşmıştı:<o:p></o:p> “Kütüphane bugün 5112 cilt kitapdan müteşekkildir. (Bir cilt içinde toplanmış muhtelif eserler dikkate alındığı takdirde fişlenmiş 9002 kitap ve risaledir.) Bunların 174 tanesi eski yazı matbu, 8828 tanesi yazmadır. Aralarında tek veya ilk nüshalar[ı] bin seneyi bulan pek eskiler, Yavuz Sultan Selim’in Mısır’dan getirdikleri vardır. Kütüphanenin imarı tamamlanınca Sultan I. Mahmud, bizzat Galata Sarayı Hümayun [Galata Saray-ı Hümâyûn] Kütüphanesi’ndeki eserleri mühürleterek buraya vakfetmiştir. Ayrıca muhtelif tarihlerde buraya devrin büyükleri tarafından teberrular olmuştur. <o:p></o:p> “Binanın bugün için rutubetli ve kullanışsız bir mevkiide olması yüzünden bütün kitaplar 1968 Haziran’ında Süleymâniye Kütüphanesine nakledilerek kontrol altına alınmıştır.” (Akar 1971: 284-285)<o:p></o:p> Bekci Destanlarında Ayasofya<o:p></o:p> Bilindiği kadarıyle, İstanbul’un Bekci Destanlarından ikisinde, Ayasofya Câmii’ni zenginleştiren iki eser bahis mevzûudur: Ayasofya Kütübhânesi ve Şadırvanı… (Bunlara bir de, aşağıda, -Eyice’den naklen- İmâret Destanı’nı il̃âve edeceğiz…) Bu muhteşem eserleri, pek sevimli bir üsl̃ûbla, hayrânlık duyarak tasvîr eden bu iki destan, Milletimizin, bir bütün hâl̃inde Ayasofya Câmii’ne duyduğu büyük sevgiyle berâber, onun külliyesi cümlesinden olarak Osmanlı eliyle inşâ edilmiş eserlere de, her zaman, şuûrla, kuvvetli bir millî iftihâr hissiyle sâhib çıktığını gözler önüne seriyor. Muhakkak ki o, bu kadar kendisinin olmuş, millî benliğinin parçası hâl̃ine gelmiş bir eserin bir gün kendisinden koparılıp Bizans Müzesi’ne tahvîl edileceğini aklından, hayâl̃inden geçirmemiştir!<o:p></o:p> İstanbul’un Mahalle Bekcilerinin Destanları<o:p></o:p> Bu iki destanı mütâl̃aa etmeden evvel İstanbul’un Bekci Destanları hakkında biraz îzâhata ihtiyâcımız var. Bu îzâhatı, bu destanların bir kısmını derleyip kitab hâlinde neşretmiye muvaffak olan Muhtar Yahya Dağlı’nın İstanbul Mahalle Bekçilerinin Destan ve Mâni Katarları isimli kitabına (İstanbul: CHP Eminönü Halkevi Kütüphane ve Yayın Kolu Destan Serisi I, 1948, 94 s.) yazdığı Mukaddime’de (“Ön Söz”, ss. 3-5) buluyoruz: <o:p></o:p> “İstabul mahalle bekçileri, bu şehrin tarihi ile alâkalı mühim bir teşekküldür. Şimdi yine ayni ismi taşıyan ve mevcudiyetini muhafaza eden bekçiler, evvelce doğrudan doğruya mahalle ihtiyar heyetlerine ve mahallenin manevî şahsiyetine bağlı bulunuyorlardı. <o:p></o:p> “Mahalle halkının her suretle itimad ve emniyetini kazanmakla beraber mensup olduğu mahallenin inzibat ve belediye işleriyle meşgul olmak, herhangi bir uygunsuzluk, hırsızlık ve buna benzer vakalarda hükûmete, adliyeye yardımda bulunmak; doğum, ölüm, düğün, hastalık gibi hallerde lüzumlu olan işleri görmek, askerlik muamelelerini, idarî ve adlî tebligatı yerine getirmek, İstanbulun herhangi bir semtinde çıkan yangınları mahalle halkına bildirmek, evlerin kiralanmasına varıncaya kadar mahallenin her türlü işlerine bakmak ve başarmak, bekçilerin başlıca vazifelerindendi.<o:p></o:p> “Bekçilerin bu saydıklarımızdan başka; Ramazan ve bayramlarda mahallesi halkına karşı bir hizmeti daha vardır ki o da: sahur vaktinde davul çalıp halkı sahur yemeğine kaldırmak ve bayramlarda da, yine davulla dolaşarak mahalle halkının bahşiş ve ihsanlarını toplamak gibi dinî ve içtimaî bir vazife ile de alâkalı bulunuyordu. [Maâlesef bozuk cümle!]<o:p></o:p> “Bu kitabın mevzuunu teşkil eden destanlar; bekçinin Ramazan aylarına ait olan bu hizmetini belirten canlı vesika ve levhalardır.<o:p></o:p> <o:p> </o:p>