Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (7)

-----

2022-11-12 00:00:00

<img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-11 at 14.28.58.jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-11 at 14.28.58.jpeg" style="width: 842px;">(Âzâde Akar  1971: Resim 19) Rahmetli I. Mahmûd Han’ın, 1739-1740’ta, Ayasofya’nın cenûbî gar̃b cihetine müteveccih iki payandası arasında müstak̆il bir binâ olarak inşâ ettirdiği, masrafları için geniş arâzîler ve Cağaloğlu Hamamı’nı vakfettiği, ayrıca büyük mik̆dârda kitab bağışında bulunduğu, böylece dört bin el yazması kitabla hizmete başlıyan, Müslümanlaşmış Ayasofya’nın mümtâz bir uzvu olan Ayasofya Kütübhânesi’nin Câmi hâricinde kalan kubbeli Hazîne-i Kütüb Odası’nın dışarıdan görünüşü…  Kubbenin tepesinde, zirvesi muhteşem bir hatla sonlanan bir alem bulunuyor…<o:p></o:p> ***       <o:p></o:p> I. Mahmûd Han’ın yâdig̃ârı olan Ayasofya Kütübhânesi, Câmi’in gar̃b cephesinde, cenûbî gar̃b cihetinde, iki payanda arasına inşâ edilmiş, medhal̃ kısmı Câmi’in harîminde, büyük kısmı Câmi’in hâricinde, birbirine “doksan derece zâviyeli” bir dehlîzle bağlanmış iki büyük odadan (Okuma Odası ve Hazîne-i Kütüb Odası) müteşekkil, kubbeli, müstak̆il bir binâdır. Kütübhânenin medhal̃i ve Okuma Odası, duvar yerine, geniş örgülü dantel perde misâli tunc şebekelerle Câmi harîminden ayrılmış, “giriş ve okuma odası, beş kemerin oturduğu sütûnlarla ayrı bir bölüm hâl̃inde inşâ edilmiştir”. (Eyice 1991: IV/213-214) <o:p></o:p> “(Okuma Odası’nda) karşı duvarda […] düz yeşil çiniler arasına oturtulmuş, mermerden iç içe oyma olarak yapılmış padişahın nefis tuğrası (bulunur). Bu parça beş değişik renkli mermer kullanılarak fevkalâde san’atkârane yapılmıştır. Bundan başka kapı yönünde çift kanatlı bağa ve sedef kakmalı dolap kapakları devrinin güzel örneklerindendir.” (Akar 1971: 285) <o:p></o:p>   <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-11 at 14.28.58 (1).jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-11 at 14.28.58 (1).jpeg"> (<a href="https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/istanbul/gezilecekyer/ayasofya-muzesi">https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/istanbul/gezilecekyer/ayasofya-muzesi</a>) (29.8.2022)<o:p></o:p> (Tevhîd ak̆îdesinin ve Müteâl̃ Ul̃ûhiyet Tel̃âk̆k̆îsinin bir tezâhürü olarak hepsi mücerrede yönelmiş) birbirinden güzel şebekeleri, çinileri, rahleleri, hatları, halısı, tavan süslemeleriyle insanda en yüksek bediî hisler uyandıran Okuma Odası’nın (ki burada 2011-2015’te restore edildikden sonraki hâl̃i görülüyor) “karşı duvarında”, I. Mahmûd Han’ın yeşil çerçeve içinde, “mermerden iç içe oyma olarak yapılmış” zarîf tuğrası… <o:p></o:p> ***   <o:p></o:p>   Rahmetli I. Mahmûd Han’ın mezk̃ûr tuğrası hakkında, (biraz aşağıda kitabından tekrâr bahsedeceğimiz) Muhtar Yahya Dağlı’nın tesbîti de pek kıymetlidir:<o:p></o:p> “Okuma odasında, kapıdan içeri girince, cepheye gelen duvarın tam orta yerinde I inci Sultan Mahmudun; somaki mermer üzerine çok sanatkârane işlenmiş ve taşın içine nasıl yerleştirildiği anlaşılamıyacak derecede üstadâne konulmuş bir Tuğra mevcuttur. Gerek mermer taşındaki işlemeler ve gerek altun sarısı renginde olan Tuğra; binanın rutubetli olmasına ve aradan iki asra yakın bir zaman geçmesine rağmen aslındaki nefaset ve zarafetini kaybetmemiştir.” (Dağlı 1948: 58)<o:p></o:p> İki oda arasında irtibâtı sağlıyan ve duvarları değişik devirlere âid muhteşem çinilerle kaplı olan dehlîz,  “kemerinde Besmele bulunan demir bir kapı vâsıtasıyle kitabların korunduğu hazîne bölümüne açılır”. (Eyice 1991: IV/213) <o:p></o:p>   <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-11 at 14.28.58 (2).jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-11 at 14.28.58 (2).jpeg"> (<a href="https://islamansiklopedisi.org.tr/ayasofya">https://islamansiklopedisi.org.tr/ayasofya</a>; 15.2.2022)<o:p></o:p> I. Mahmûd Han’ın yâdig̃ârı ve bir şâheser olan Ayasofya Kütübhânesi’nin (1739-1740) Câmi harîminde kalan Medhal̃’i ve Okuma Odası, “Câmi harîminden, barok üslûpta hârikulâde bir işçilikle dökülmüş tunç şebekelerle ayrılmıştır”. (Eyice 1991: IV/213) Bu tunc şebekeler, “okuma salonu önünde beş, biraz içeride kalan methal kapı[sı] önünde ve yanında üç ve bir de yanda olmak üzere dokuz parçadır. Panoların [Şebekelerin] arasında başlıkları baklavalı mermer sütunlar bulunur. Giriş kapısı olan pano çift kanatlı bir kapı şeklindedir ve kapı tokmakları madenî olup o devirde çok kullanılan ‘Ya Fettâh’ yazısını ihtiva eder. (Bu tokmakların eşleri mâbet dışında Hünkâr Dairesi kapısında da bulunmaktadır.) Mâbet içinde kalan kısmın (okuma odası) dışı, mahfel şeklinde bırakılmış ve üst kat geometrik [hendesî] desenli klâsik mermer şebeke ile çevrilmiştir. Methâl kısmının üstü ise gayet ahenkli bir beşik kubbe ile örtülü olup, en üstünde ayrıca bir alemi vardır.” (Akar 1971: 285)<o:p></o:p> ***   <o:p></o:p>   İnşâ târihi 1739 olan Kütübhânenin “hazine-i kütüp odası, kütüphânenin en göz alıcı ve güzel yeridir. İkisi duvara bitişik, ikisi tam ortada olmak üzere dört mermer sütun ile ikiye ayrılmış büyük bir salondur. Birinci kısım yarım küre kubbe, diğeri ise beşik kubbe ile örtülüdür. Kubbe içleri alçı kabartma nebatî motiflerle tezyin edilmişti, ancak beyaz badana ile kaplı oldukları için orijinal yapılışları hakkında fikrimiz yoktur.” (Akar 1971: 285-286)<o:p></o:p> <o:p> </o:p>