Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (65)

-----

2023-01-11 00:00:00

“Ucsuz bucaksız bir harâbe” “Belki yarım saatten fazla, kâh dikenli otları, molozları çiğniyerek, kâh yıkık duvarlardan atlıyarak, bazan tepemize çöküverecekmiş vehmini veren kubbelerin altından geçerek, bazan neredeyse üzerimize yıkılıverecekmiş endişesini uyandıran ıslak, yosunlu duvarların arasından süzülerek, fakat sade ucsuz bucaksız bir harabenin içinde dolaştık durduk.<o:p></o:p> “Bütün bu duvarlar, kubbeler, kemerler, kapılar, pencereler, avlular, odalar ve sütunların ortasında, insan, toprak altından çıkarılmış bir eski kasabada bulunduğunu zannedebilirdi.<o:p></o:p> “Her taraf pisti.<o:p></o:p> “Ayak seslerimizden ürken bir kedi yavrusu loş bir höcreden fırlıyor, bir köpek molozların üzerinde uyukluyor, ötede tavuklar eşiniyorlardı. <o:p></o:p>    “İstanbul’un göbeğinde bir pislik deposu, bir mezbele yuvası hâl̃ine getirilmiş bu eski san’at̃ eseri” <o:p></o:p> “Başımı kaldırdım; sıvaları dökülmüş, tuğlaları çatlamış perişan kubbelere baktım. Korkunc karanlıklara açılmış kanadsız, çerçevesiz pencerelere, oyuklara baktım. Nereye gittiği belli olmıyan dar yollara, nerede bittiği anlaşılmıyan loş sofalara, her yanda sırıtan perişanlığa, harabiye baktım ve İstanbulun içinde, İstanbulun göbeğinde bir pislik deposu, bir mezbele yuvası haline getirilmiş bu eski san’at eserinin karşısında utanarak sustum.<o:p></o:p> “Bütün bunlar, Mîmâr Sinan’ın eseridir”<o:p></o:p> “Dostum, ağır ağır anlatıyordu:<o:p></o:p> ‘- Bütün bunlar, mimar Sinanın eseridir. Bir bolluk devrinde o, bu camileri, medreseleri, türbeleri, imaretleri, darüşşifaları, çeşmeleri bir kelime ile bu san’at manzumesini özene bezene yapmıştır. Zaten anlıyan bir göz, ilk bakışta bunların üstad elinden çıkmış olduğunu teslimde tereddüd etmez.’<o:p></o:p> “Dışarı çıktık.<o:p></o:p> “Sağlam taş duvarlar nasılsa zamanın tahribkâr yumruklarına mukavemet edebilmişlerdi.<o:p></o:p> “Fakat kubbelerin hiçbirinde bir santim kurşun kalmamıştı. Ve kurşunları sökülmüş bu kubbelerin çatlak, kırık dökük sırtlarını otlar, hatta fidanlar bürümüştü. Böylece dam, bir asma bahçe harabesine benziyordu.<o:p></o:p> “Bir yandan bu otlar ve fidanlar, bir yandan rüzgâr, kar ve yağmur elbette çok geçmeden bu kubbe iskeletlerini de paramparça edecek, sonra duvarlar sapır sapır dökülecek ve yıldanyıla kabri önünde el bağlıyarak, süslü cümleler düzdüğümüz (Koca Sinan) ın bu yadigârından da, elimizde bir yığın taş toprak kalacak.<o:p></o:p> ‘- Meşhur Haseki mektebinin haline bak…’ <o:p></o:p> Koca Sinan’ın eserlerine karşı bu l̃âkaydînin sebebi ne?<o:p></o:p> “Bir zelzele burayı bu perişanlığa soksaydı bile, ertesi gün üç beş amele getirilir, gene burası bu halde bırakılmazdı.<o:p></o:p> “Zaten, bence bütün dava buradadır; Evkaf İdaresinin, dün de kaydettiğim gibi, pek yakında yakılmağa mahkûm duvarlar inşasına sarfettiği paraları neden mimar Sinanın eserlerini ölümden kurtarmağa hasretmediğini haydi sormıyalım. Fakat bu eserleri on para harcamadan dahi zamanın tahribatından esirgiyebilmek çok mu güçtü?<o:p></o:p> “Madem ki tamir etmek istememişler, hiç olmazsa bu yapıların kapılarını bacalarını kapıyarak, şunun bunun dalıp gözüne kestirdiği şeyi söküp aşırmasına mâni olmak, kubbelerde üremiş otları, fidanları bulup atmak da mı mümkün değildi? Bu da mı bir bütçe işiydi?<o:p></o:p> “Hoş, artık bu tedbirden de bir fayda umulamaz.<o:p></o:p> “Olan olmuş, baykuşların yuva yapmaktan bile çekinecekleri bu mezbele deposunda, utanc verici bir sefaletten başka hiçbir şey kalmamıştır.<o:p></o:p> “Fakat, ne olur, bu harab kapıları gene örtün baylar… Örtün ki, bari, yıldan yıla başı ucunda el bağladığımız büyük Türk üstadının özene bezene kurduğu bu kubbelerin altında, uyuz köpeklerin eşinişlerini görmiyelim! <o:p></o:p> “Bunu sizden istemek, artık hakkımızdır. <o:p></o:p> “Burası Koca Sinan’ın yetiştirdiği Mîmâr Dâvud’un yaptığı Sinan Paşa Medresesi’dir… İşte görüyorsunuz, her taraf harâbdır. Yağmur yağınca kubbeler akıyor, çünki kurşunlar yer yer sökülmüştür ve aralıklarında otlar, hattâ ağaclar peydâ olmuştur…”<o:p></o:p> “Matbaaya dönerken Çarşıkapıda, dostum kolumdan çekti:<o:p></o:p> ‘- Gel, dedi, bir de şurayı gör.’<o:p></o:p> “Tramvay yolunda, solda bir mezarlığa açılan kapıdan girdik. Taşları sökülmüş bir merdiveni çıktık ve loş odalarında kunduracıların çalıştığı bir eski medresenin avlusunda durduk.<o:p></o:p> ‘- Burası Koca Sinanın yetiştirdiği mimar Davudun yaptığı Sinanpaşa medresesidir. Belediye tam on senedir bu binayı 50 lira aylıkla kunduracılara kiralamaktadır. Hesab eder misin bu müddet zarfında Belediye buradan nekadar kira almıştır?’<o:p></o:p> ‘- Altı bin lira…’<o:p></o:p> “Küçük bir araştırma ile kalfalar arasında eskidenberi orada çalışanları bulduk ve onlara sorduk:<o:p></o:p> ‘- On senedir Belediye burada ne gibi tamirler yapmıştır?’<o:p></o:p> “Düşündüler, düşündüler ve birbirlerine bakarak:<o:p></o:p> ‘- Hiç…’ dediler.<o:p></o:p> ‘- Bina şimdi ne haldedir?’<o:p></o:p> ‘- İşte görüyorsunuz, her taraf harabdır. Yağmur yağınca kubbeler akıyor, çünkü kurşunlar yer yer sökülmüştür ve aralıklarında otlar, hatta ağaçlar peyda olmuştur. Biz bazan yukarı çıkıp kubbelerin parçalanan kurşunlarını gücümüz yettiği kadar düzeltmeğe çalışıyoruz amma, aklımızın ermediği bir iş olduğundan doğrusu adamakıllı beceremiyoruz.’ <o:p></o:p> “İstanbul’un birçok yerlerinde, böylece yavaş yavaş çökmiye namzed bir hâl̃e gelmiş millî eml̃âk̃, sayısız denecek kadar boldur”<o:p></o:p> “Dostum koluma girerek, bu her yanı bakımsızlıktan perişan olmağa yüz tutmuş duvarlar arasından beni uzaklaştırırken şöyle diyordu:<o:p></o:p> ‘- On senede alınan altı bin liranın demek ki altmış lirası bile şu yapıyı korumağa hasredilmemiş… Fakat sana Sinanpaşa medresesini gösterişimin asıl sebebi; İstanbulun birçok yerlerindeki benzer vaziyette ihmal edilmiş, böylece yavaş yavaş çökmeğe namzed bir hale gelmiş millî emlâkin sayısız denecek kadar bol olduğunu anlatmaktır.’<o:p></o:p> “Ben, bu acı hakikati görerek anladım. <o:p></o:p> “Fakat bilmem anlatabildim mi?..<o:p></o:p> “Hele, gözönündeki affedilmez ihmallerile bunu anlamamakta inad edişlerini bağıranlara; eski eserlere sevgi ve saygı dileyen bir devirde yaşadığımızı hatırlatabilsem..” (Kandemir, “İhmal kurbanı abideler”, Cumhuriyet, 11.12.1937, s. 5) <o:p></o:p> <o:p> </o:p> <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2023-01-10 at 12.30.47.jpeg" alt="WhatsApp Image 2023-01-10 at 12.30.47.jpeg" style="width: 870px;"> (Cumhuriyet, 11.12.1937, s. 5) <o:p></o:p> Kandemir’in “İhmâl̃ Kurbanı Âbideler” başlıklı röportajının son kısmı…<o:p></o:p> ***   <o:p></o:p> <o:p> </o:p>