Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (62)

-----

2023-01-08 00:00:00

Kandemir’in röportajıyle ortaya çıkan bir hak̆îkat̃: Ayasofya Medresesi’nin yıktırılmasının başlıca bir sebebi de Ayasofya bahçesinde Bizans eserlerine yer açmaktır Bu cümleden olarak, câlib-i dikkat̃ bir bilgi kaynağı da, Kandemir’in Haziran 1937’ye âid Ayasofya röportajıdır. Onun bu röportajı, “Büyük Şef”in gölgesi altında çalışan resmî makâmların Ayasofya’ya Bizanslı çehresi kazandırmak için nasıl hummalı bir faâliyet içinde olduklarını gözler önüne serdiği gibi, (Mustafa Kemâl̃’in “Ayasofya’nın etrâfındaki müzahrefat” cümlesinden olarak gördüğü) Ayasofya Medresesi’nin de, -Ayasofya’yı mümkün mertebe Müslüman eserlerinden temizlemek gâyesiyle berâber- onun bahçesinde Bizans eserlerine yer açmak için yıktırıldığını ortaya koyuyor:<o:p></o:p> “Sık sık önünden geçtiğimiz, İstanbulu hiç bilmiyenlerin bile kimbilir kaç defa adını işitip, resmini gördükleri Ayasofyayı acaba tanıyor muyuz?<o:p></o:p> “İki seneden beri Bizans müzesi olarak kapıları halka açılan Ayasofya”<o:p></o:p> “1 Şubat 1935 ten, yani iki senedenberi Bizans müzesi olarak kapıları halka açılan bu muazzam binanın on beş asırlık bir mazisi olduğunu hatırlamak bile akla durgunluk verebilir. [Ayasofya’nın târihini hül̃âsa etikden ve “Türkün zekâ ve himmeti olmasaydı, Ayasofya, muhakkak ki birçok diğer abideler gibi, bugün elimizde bir enkaz halinde bulunacaktı” tesbîtinde bulunduktan sonra:]<o:p></o:p> “Dün bir daha alıcı gözile görmeğe gittiğim Ayasofyaya girince, Avluda iyi bir tesadüf eseri olarak, Müzeler Genel Dirketörü Azizi [Aziz Ogan’ı] buldum.<o:p></o:p> “Avluyu tamâmen açmak için yıktırılmış olan Kayyumhâne ve Ayasofya Medresesi…”<o:p></o:p> “Avluyu tamamen açmak için son defa yıkılmış olan kayyumhane ve kimsesizler yurdunun [en son Kimsesizler Yurdu olarak kullanılırken yıktırılmış olan Ayasofya Medresesi’nin] hâlâ kaldırılmamış ve cidden pek çirkin bir moloz yığını halinde yayılmış bulunan enkazı önünde sinirli sinirli etrafına emirler veren genel direktörü takib ederek, içeride yanına sokuldum ve ilk sual olarak şimdiye kadar meydana çıkan mozaiklerin ne gibi şeyler olduğunu, daha ne gibi eserler bulunabileceğini sordum.<o:p></o:p> ‘- Whittenore [Whittemore] tarafından meydana çıkarılan mozaiklerin Bizans tarih ve san’atı bakımından pek mühim olduğunu söylemeğe hacet yoktur. Şimdiye kadar bulunup temizlenen panolar; ikisi aşağıda, ikisi yukarıda ve biri de mihrab üzerindeki kubbede olmak üzere beş tanedir. […]<o:p></o:p> ‘…Büyük bir sabır ve dikkat istiyen bu iş, cidden muktedir ve salâhiyetli ellerle yapılmaktadır.’ <o:p></o:p> “Bahçede Bizans mîmârî ve heykeltraşî eserlerini teşhîr edecek ve bahçeninin tanzîminde de Bizans üsl̃ûbunu gözeteceğiz”<o:p></o:p> “Aziz, Ayasofya bahçesinin alacağı şekil hakkında istediğim izahatı da, tramvay yoluna bakan yan kapıyı göstererek şöyle verdi:<o:p></o:p> ‘- Bu kapıyı ziyaretçilerin girmesine tahsis edeceğiz. Şadırvanın yanındaki eski binayı da tamir ettirerek bilet gişesi ve fotograf satış yeri yapacağız.<o:p></o:p> ‘Ziyaretçi buradan, iki tarafı bodur ağaçlıklı bir yoldan doğruca binanın atrium denilen kısmına geçecek ve burada açıkta teşhir edeceğimiz Bizans mimarî ve heykeltraşî eserlerini görerek, nartex yani son cemaat mahallinden içeri girecektir.<o:p></o:p> “Bahçenin tarh ve tanziminde Bizans üslûbu gözetilecektir.’<o:p></o:p>  “Kayyumhâne ve Medrese’nin enkâzı kaldırılınca, yerlerinde Bizans eserlerini teşhîr edeceğiz”<o:p></o:p> “- Bahçenin zemininde ne gibi şeyler bulunduğunu tahmin ediyorsunuz?<o:p></o:p> ‘- Müzeler idaresi bu fikirle bahçenin muhtelif kısımlarında hafriyat yapmış ve eski Ayasofyaya aid, bazılarının ağırlıkları, 10, hatta 15 tona varan mimarî parçaları tamamen meydana çıkarmıştır. Artık burada huzur ile bir açık müze tesis ve bahçeyi tanzim edebiliriz. Ancak gerek Evkafın, gerek Belediyenin kendilerine aid binaların enkazını henüz kaldırmamış olmaları bu bahçenin tanzimini geciktirmektedir. Ayni zamanda yapılacak işlerin bir bütçe meselesi olduğunu da unutmayınız.’ ” (Kandemir, “Ayasofya müzesinin tanzimi ilerliyor”, Cumhuriyet, 19.6.1937, s. 2) <o:p></o:p> “Büyük Şef”in Sultan Ahmed Câmii’ni de müze yapmak niyetini têyîd eden bir haber <o:p></o:p> Buraya kadar misâl̃ olarak naklettiğimiz birkaç haberden vâzıhan anlaşılmış olmalıdır ki Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi’nin “Bizans Müzesi”ne tahvîli karârını müteâk̆ib, sür’at̃le, Câmi’in bahçesinde arkeolojik hafriyâta başlanmıştır ve bundan da maksad, gerek bulunacak yeni eserler, gerekse evvelce bulunmuş olup buraya taşınacak başka eserlerle Ayasofya’ya Bizanslı / Hıristiyan hüviyeti kazandırmaktır. <o:p></o:p> Öyleyse, aynı günlerde Sultan Ahmed Câmi-i Şerîfi’nin bahçesinde Bizans eserleri bulmak ümîdiyle yapılan hafriyâttan maksad ne olabilir? Bu hafriyâtın Ayasofya’daki hafriyâtla aynı gâyeyi güttüğü açık değil mi? Buna dâir aşağıdaki haber, Burhan Belge’nin ifâde ettiği gibi, Sultan Ahmed Câmii’nin de “Bizans Müzesi” veyâ en azından “Müze” yapılmak niyetinin mevcûd olduğunu göstermiyor mu? Üstelik bahis mevzûu haber, yine CHP-Devlet’in nâşiriefk̃ârı Ulus’ta intişâr etmiştir: <o:p></o:p> “İstanbul, 22 - Sultanahmette eski Bizans eserlerini araştırmak üzere hafriyat yapan İngiliz profesörü Bakster yarın gazetecilere hafriyatın neticeleri hakkında mühim izahlar verecektir.” (Ulus, 23.6.1936, s. 2) <o:p></o:p> Aynı gazetenin ertesi günki nüshasından, Prof. Baxter’ın, hafriyâtta, “50 m murabbaında mozaikli bir sâha” keşfettiğini öğeniyoruz:<o:p></o:p> “İstanbul, 23 [Haziran 1936] – Sultanahmet kazısını idare eden profesör Bakster 10 haftalık çalışmasının neticelerini bugün gazetecilere gösterdi. Profesörün son kazıları neticesinde 50 metre murabbaında mozayikli bir saha bulunmuştur. Burada 4 ve 5 inci milâd asırına [asrına] aid eserlere rastlanmıştır. Profesörün kanaatına [kanâatine] göre buradan asıl kısma girilecektir. Geçenlerde rastlanan iskeletlerin bundan 300 sene evvel yaşamış türk ölülerine aid olduğu tesbit edilmiştir.” (Ulus, 24.6.1936, s. 2) <o:p></o:p> Bu keşiflere rağmen, mâhûd proje tahakkuk etmiyor ve Milletimiz yeni bir fâcia yaşamıyor… <o:p></o:p> <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2023-01-07 at 15.38.05.jpeg" alt="WhatsApp Image 2023-01-07 at 15.38.05.jpeg"> (Solda: Akşam, 7.2.1935, s. 1) (Sağda: Ulus, 23.6.1936, s. 2) <o:p></o:p> Ayasofya ve Sultan Ahmed Câmilerinin bahçelerinde yapılan hafriyât hakkında iki haber… Millî Kültürümüze, Dînimize, Dilimize, Târihimize, bilcümle Mukaddesâtımıza bu derece yabancı insanlar bize Türklük, hattâ Müslümanlık dersi veriyorlar!<o:p></o:p> ***     <o:p></o:p> <o:p> </o:p>