Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (6)

-----

2022-11-11 00:00:00

<img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-10 at 14.39.04 (1).jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-10 at 14.39.04 (1).jpeg">Ayasofya’daki eserlerin mevk̆i’leri, bir kaynaktan dîğerine, farklı, hattâ birbirine zıdd sûrette târif ediliyor. Biz, bahis mevzûu ettiğimiz eserlerin mevk̆i’lerini tâyîn ederken, Google.com/maps’deki Câmi’in fezâdan çekilmiş bu resmini dikkat̃e aldık. Buna göre, mesel̃â –önünde Türbelerin bulunduğu- Ayasofya Kütübhânesi, Câmi’in cenûbî gar̃b cephesinde bulunuyor. Kemalist Totaliter Rejim tarafından yıktırılmış iken, Ak Parti Hük̃ûmeti ve işbaşındaki hamiyetli idâreciler tarafından ihyâ edilip 15 Nisan 2022’de muhterem Cumhûr Reîsimizin iştirâk̃iyle küşâd resmi icrâ edilen –resimde kırmızı kiremit çatılı- Ayasofya Medresesi ise, Câmi’in şimâlî gar̃b cephesinin en yukarısında, şimâl̃ köşesindedir… ***    <o:p></o:p>       Osmanlı devrinde Ayasofya’ya il̃âve edilen eserlerin listesi<o:p></o:p> Kıymetli Türk san’at̃i târihçisi Âzâde Akar, 1960’lı, 70’li senelerde, kitâbî araştırmalarına il̃âveten, Ayasofya’da, mahal̃l̃inde tedk̆îk̆lerde de bulunarak, beş asırlık Osmanlı devrinde, Ayasofya Mâbedi’ne, dâhilden ve hâricden il̃âve edilen eserlerin bir listesini çıkarmıştır. Bu liste üzerinde ibretle düşünüldüğünde, Akar’ın, “Bu şâhâne âbide, Bizans’a olduğu kadar Türklere de şân ve şeref veren bir eserdir!” şeklindeki hükmünde ne kadar haklı olduğu hemen teslîm ediliyor:<o:p></o:p> “A- Mâbedin içinde bulunan ilâveler:<o:p></o:p> 1- Mihrap<o:p></o:p> 2- Minber<o:p></o:p> 3- Hünkâr Mahfilleri<o:p></o:p>        a- Eski Hünkâr Mahfili<o:p></o:p>        b- Yeni Hünkâr Mahfili<o:p></o:p> 4- Diğer mahfiller<o:p></o:p>        a- Müezzin Mahfili<o:p></o:p>        b- Köşelikler<o:p></o:p>        c- Fossati tamirinden önce [onun] yapmış olduğu resime [resme] göre üst galeride, eski hünkâr mahfilinin üstüne tesadüf eden bir mahfil<o:p></o:p> 5- Vaiz Kürsüsü<o:p></o:p> 6- Bergama Küpleri<o:p></o:p> 7- Alçı Pencereler<o:p></o:p> 8- Yazılar<o:p></o:p>        a- Kubbe Yazıları<o:p></o:p>        b- Büyük Levhalar<o:p></o:p>        c- Mihrab cihetinde iki yanda asılı muhtelif yazı levhaları<o:p></o:p> 9- Tezyinî Detaylar<o:p></o:p>        a- Çiniler<o:p></o:p>        b- Maksûreler ve şebekeler: 1- Tahta, 2- Mermer<o:p></o:p>        c- Kandiller: 1- Bugünküler, 2- Eski Top Kandil, 3- Kandil arası süsleri ve iç mahyalar<o:p></o:p>        d- Mermer işleri<o:p></o:p>        e- Camii Eşyası<o:p></o:p> “B- Mâbedin dışında bulunan ilâveler<o:p></o:p> 1- Kütüphane (Tam bitişik)<o:p></o:p>        a- Kitapları<o:p></o:p>        b- Çinileri<o:p></o:p>        c- Tunç kapısı<o:p></o:p> 2- Aşhane (İmaret)<o:p></o:p>        a- Kapısı<o:p></o:p>        b- Kitabeleri<o:p></o:p> 3- Minareler<o:p></o:p> 4- Muvakkithane<o:p></o:p> 5- Sebiller<o:p></o:p>        a- Avlu içinde<o:p></o:p>        b- Türbe duvarının dışında, köşede<o:p></o:p> 6- Şadırvan<o:p></o:p> 7- Sultan I. Mahmud sübyan mektebi (XVIII. asır)<o:p></o:p> 8- Yıkanma yerleri ve musluklar<o:p></o:p> 9- Hünkâr Mahfili Dairesi ve Kapısı<o:p></o:p> 10- Türbeler<o:p></o:p>        a- Sultan Mehmet III Türbesi<o:p></o:p>        b- Sultan Selim II Türbesi<o:p></o:p>        c- Sultan Murat III Türbesi<o:p></o:p>        d- Şehzadeler Türbesi<o:p></o:p>        e- Kilise Vaftizhanesinin türbe olarak kullanılışı<o:p></o:p> 11- Bazı detaylar<o:p></o:p>        a- Alemlere dair<o:p></o:p>        b- Şebekelere dair<o:p></o:p> 12- Yıktırılmış olan Fatih Medresesi.” (Akar 1971: 278-279)<o:p></o:p> Gerek Akar’ın burada atıfta bulunduğumuz “Ayasofya’da bulunan Türk Eserleri ve Süslemelerine Dair Bir Araştırma” başlıklı makâlesinde (1971), gerekse Eyice’nin, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde münderic (Ayasofya ve külliyesindeki eserlere mütedâir) makâlelerinde (1991), Ayasofya’yı süsliyen, ona hayât, mânâ, şahsıyet veren ecdâd yâdig̃ârı eserler hakkında çok kıymetli îzâhat bulunuyor. Bunları okurken, Ayasofya’nın beş asır zarfında kazandığı isl̃âmî hüviyetin daha fazla idrâk̃ine varıyoruz. Bu maksadla ve bilhassa bu iki kaynaktan naklen, bunlardan birkaçı üzerinde bir nebze duralım.  <o:p></o:p>       <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-10 at 14.39.04.jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-10 at 14.39.04.jpeg"> “Ayasofya'nın zemin planı: 1. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/S%C4%B1byan_mektebi" title="Sıbyan mektebi">Sıbyan mektebi</a>, 2. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Ead%C4%B1rvan" title="Şadırvan">Şadırvan</a>, 3. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Muvakkithane" title="Muvakkithane">Muvakkithane</a>, 4. Mütevelliler dairesi, 5. Şehzadeler Türbesi, 6. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/III._Murad" title="III. Murad">III. Murad</a> Türbesi, 7. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/II._Selim" title="II. Selim">II. Selim</a> Türbesi, 8. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/III._Mehmed" title="III. Mehmed">III. Mehmed</a> Türbesi, 9. Sebil, 10. Mermer sarnıç, 11. Türk payanda duvarları, 12. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCt%C3%BCphane" title="Kütüphane">Kütüphane</a>, 13. Vaftizhane (günümüzde Sultan Mustafa ve Sultan İbrahim Türbesi), 14. Sebil, 15. Minareler, 16. Omphalion, 17. İkinci Ayasofya kalıntıları, 18. Ayasofya Medresesi (günümüzde mevcut değildir), 19. Ayasofya İmareti (günümüzde mevcut değildir), 20. İmaret Kapısı, 21. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Ayasofya#Apsit_ve_mihrap">Mihrap</a>, 22. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/H%C3%BCnkar_mahfili" title="Hünkar mahfili">Hünkar mahfili</a>, 23. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Minber" title="Minber">Minber</a>, 24. Müezzin mahfili, 25. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/IV._Murad" title="IV. Murad">IV. Murad</a>'ın yaptırdığı mermer kürsü, 26. Bergama'dan getirilen küpler, 27. Terleyen sütun, 28. Üst kata çıkış rampası, 29. Alt kata iniş rampası, 30. Hazine dairesi.” (<a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Ayasofya#/media/Dosya:Aya_Sophia_Floor_Plan.svg">https://tr.wikipedia.org/wiki/Ayasofya#/media/Dosya:Aya_Sophia_Floor_Plan.svg</a>; 9.4.2022) <o:p></o:p> ***   <o:p></o:p>   Ayasofya Kütübhânesi <o:p></o:p> Araştırmamızın başından beri dikkat̃i çekdiğimiz vechiyle, Ayasofya Câmii’ni Mü’minlerin ibâdetine tahsîs eden Fâtih Mehmed Han’dan başlıyarak son Pâdişâha kadar bütün Pâdişâhların Ayasofya’da himmeti vardır. Çünki Ayasofya, ancak onların büyük mebl̃ağlar sarfıyle fâsılasız devâm ettirdikleri bakımla, ihtimâmla günümüze ulaşabilmiştir. <o:p></o:p> Bununla berâber, bâzı Pâdişâhlar, Câmie il̃âve ettikleri eserlerle hassaten temâyüz etmişlerdir; ki bunlardan biri de rahmetli Birinci Mahmûd Han’dır.  <o:p></o:p> Çok zor şartlarda tahta oturan, Osmanlı Hükümdârlarının en dirâyetlilerinden olan ve mütedeyyin, zekî, kültürlü, halîm selîm, hamiyetli, sul̃hperver, âdil, vakûr bir hükümdâr olarak tanınan I. Mahmûd Han (Edirne, 2.8.1696 – İstanbul, 13.12.1754; Hükümdârlığı: 2.10.1730 - 1754) (Abdülkadir Özcan, “Mahmud I”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 2003, 27/348-352, s. 351), yaptırdığı büyük tâmirât çalışmalarına il̃âveten, Ayasofya’ya pek kıymetli, bâzıları şâheser olarak vasıflandırılabilecek birkaç eser kazandırmıştır. Bunların başında Ayasofya Kütübhânesi ve Şadırvanı gelir. Dîğerleri ise, (muhteşem kapısıyle) İmâret (Aşhâne), Hazîne Binâsı ve Sıbyân Mektebi’dir. (Eyice 2012: 2)<o:p></o:p> <o:p> </o:p>