Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (5)

-----

2022-11-10 00:00:00

Ayasofya Minârelerinin bânîleri olarak burada zikrettiğimiz hükümdârlardan II. Selîm Han (1566-1574), binâyı Mîmâr Sinan’a tahkîm ettirmesiyle ve iki minârenin bânîsi III. Murâd Han (1574-1595), Bergama menşêli som mermerden oyulmuş iki büyük su küpünü Câmie vakfetmesiyle de hayır-duâyle yâdedilen hükümdârlardandır. Ancak ecdâdın büyük ihtimâmıyle günümüze intikâl̃ edebilen Ayasofya, hemen her devirde tâmirât görmüş, bunların en şümûl̃lüsü, 1847 ilâ 1849 senelerinde, rahmetli Abdülmecîd Han’ın emriyle tahakkuk etmiştir:<o:p></o:p> “Başlangıçta basit bir tamir düşünülmüşken, sonra işlerin büyütülmesi uygun görülerek, çalışmaların idaresi İtalyan İsviçre’sinden Gaspare Trajano Fossati (1809-1883)’ye havale edilmiştir.” (Eyice 2012: 4) <o:p></o:p> Ayasofya’nın bütünüyle elden geçirilip tahkîm edilmesine ve yeni eserlerle zenginleştirilmesine imk̃ân veren bu büyük faâliyet, Şeyhülisl̃âm Mekkîzâde Mustafa Âsım Efendi’nin vasıyeti üzerine ve onun Devlete intikâl̃ eden büyük serveti kullanılarak îfâ edilmiştir. (Eyice 1991: IV/208)<o:p></o:p> 1837’den beri İstanbul’da bulunan Fossati, kardeşi Giuseppe ve birçok vatandaşıyle berâber işe koyulmuş, “ortalama 800 işçi çalıştırmak sûretiyle” binâdaki çatlakları, tehlikeli mahal̃leri tâmir etmiş, “iç ve dış süslemeleri de bütünüyle elden geçirmiştir”. (Eyice 2012: 4) <o:p></o:p> Abdülmecîd Han ve Şeyhülisl̃âm Mekkîzâde Mustafa Âsım Efendi’nin himmetiyle, Mîmâr Fossati’ye, tâmirât çalışmalarına il̃âveten, başka çalışmalar da yaptırılmış, Ayasofya, ilk inşâsı Fatih devrine çıkan ve iki katlı olarak tekrâr binâ edilen Medrese, cenûb tarafındaki kubbeli Muvak̆k̆ithâne, (eski Hünk̃âr Mahfili yerine) “bugün görülen Neo-Bizans üsl̃ûbundaki ve sütûnlara alınan loca biçimindeki (Hünk̃âr) Mahfil(i)”, “dış giriş ile Mahfil arasında, bir 19. yüzyıl sarayı görünümündeki Kasr-ı Hümâyûn” gibi birçok eserle zenginleştirilmiştir… Bu meyânda, “duvarlardaki mozaik resimler temizlenerek meydana çıkarılmış, (Prusyalı mimar W. Salzenberg tarafından desenleri çizildikden sonra) tekrar kapatılmış, Salzenberg, 1854’te bunları büyük bir albüm halinde bastırmıştır”. (Eyice 2012: 4, 6)<o:p></o:p> Bu vesîleyle, “Teknecizâde’nin yazdığı kare çerçeveli yazı levhaları indirilerek yerlerine Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin yazdığı dev ölçüdeki yuvarlak levhalar asılmıştır.” <o:p></o:p> “Çalışmalar bittiğinde H. 1265 yılı Ramazan’ının ilk cuması (13 Temmuz 1849) çok büyük bir törenle açılış yapılmış, bu vesîle ile yine Fossati’nin çizdiği bir taslağa göre bir hâtıra madalyası da bastırılmıştır.” (Eyice 2012: 5) <o:p></o:p>             <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//WhatsApp Image 2022-11-09 at 16.28.42.jpeg" alt="WhatsApp Image 2022-11-09 at 16.28.42.jpeg"> 19. asrın başlarında, Ayasofya Câmii harîminin, kadınlara tahsîs edilmiş üst kısımdan görünüşü… Duvarlarda Teknecizâde İbrâhim Efendi’nin murabba’ çerçeveli hat levhaları dikkat̃i çekiyor… (Çelebi 2021: 229; resmin ilk kaynağı: Stratford Canning, Victoria Albert, 1809) <o:p></o:p> ***    <o:p></o:p>   Buraya kadar Fâtih Mehmed, II. Bâyezid, II. Selîm, III. Murâd, Abdülmecîd Hanların Ayasofya’ya himmetlerini yâdettik. <o:p></o:p> Budin’in fethini müteâk̆ib “oradaki başkiliseden” –bu büyük fethin hâtırası olarak- getirdiği iki muazzam tunc şamdanı, “1526’da”, -“üzerlerine manzûm kitâbeler yazdırdıktan” sonra- Ayasofya’nın mihrâbının iki tarafına koyduran Kânûnî Süleyman (1520-1566), Câmi’de geniş çaplı tâmir-bakım yaptırıp Mihrâbın duvarına –“çini olarak”- Besmele-i Şerîf yazdırtan I. Ahmed (1603-1617), Ayasofya’nın içini hat levhalarıyle süsleten IV. Murâd (1623-1640), Hünk̃âr Mahfili’ni yenileten, Câmi’de umûmî tâmir ve bakım yaptıran, Câmi’in ortasına büyük bir top kandil astıran III. Ahmed (1703-1730), Câmi’in halılarını yenileten ve Câmi’e iki yeni hat levhası astıran III. Selîm (1789-1807), yine Câmi’de umûmî tâmir-bakım yaptıran II. Mahmûd (1808-1839), Abdülazîz (1861-1876) ve II. Abdülhamîd (1876-1909) (Eyice 1991: IV/207-209; <a href="https://www.trthaber.com/haber/gundem/ayasofya-camii-86-yil-sonra-cemaatine-kavusuyor-502684.html">https://www.trthaber.com/haber/gundem/ayasofya-camii-86-yil-sonra-cemaatine-kavusuyor-502684.html</a>; 24.8.2022); eserleriyle Câmi’de iz bırakan, bu câmi vâsıtasıyle de hayır-hasenât defterleri kapanmamış olan dîğer Osmanlı Hükümdârları cümlesindendir… (Rahmetullâhi aleyhim!) <o:p></o:p> Ayasofya Câmii’ne büyük hizmeti dokunan bu hükümdârlar arasında zikretmediğimiz I. Mahmûd Han’ı, Ayasofya Kütübhânesi münâsebetiyle, aşağıda ayrıca bahis mevzûu edeceğiz… Onun himmetiyle binâ edilen bu kütübhâne, Ayasofya Şadırvanı ve İmâret Kapısı, hiç şüphesiz, Ayasofya’daki Osmanlı Müslüman şâheserleri cümlesindendir. <o:p></o:p> <o:p> </o:p>