Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (40)

-----

2022-12-16 00:00:00

Whittemore’un Ayasofya Müzesi’ndeki Bizans mozaiklerini ortaya çıkarıp restore etme iştiyâkı, sâdece san’at̃ aşkından değil, belki ondan daha fazla Hıristiyanlık gayretinden kaynaklanıyordu. Nitekim, Kemalist Hük̃ûmetten Ayasofya’daki (Hıristiyanî mâhiyette olan) Bizans mozaikleri üzerinde çalışma iznini aldıktan sonra, “yazları Ayasofya’da çalışıyor, kışları ise Amerika’ya dönüyor, memleketi olan Boston’un zenginlerinden, çalışmalarının Hıristiyanlığa olan hizmetini vurgulıyarak yardım topluyordu”…  (Mezk̃ûr “arthistorians.info” sitesindeki Dictionary of Art Historians’ın Whittemore maddesinden naklen) Zâten, mücerred san’at̃ endîşesi taşıyan bir şahsıyet olsaydı, herbiri bir şâheser olan hat levhaları ve o muhteşem süslemeler ve sâir isl̃âmî eserler yerine, putperestâne ve pek basît Bizans mozaiklerinin ön pl̃ana çıkması, asırlarca Müslümanların tâdîlleriyle tamâmen isl̃âmî bir hüviyete bürünmüş ve ancak onların gayretleri, tâmîrleri, bakımları sâyesinde ayakta kalabilmiş Mâbedin tekrâr Bizans hüviyeti kazanması için uğraşmazdı… The Mosaics of Hagia Sophia at Istanbul¸ Fourth Preliminary Report of Work done in 1934-1938; The Deesis Panel of the South Gallery kitabının (Oxford: University Press, for the Byzantine Institute, 1952) müellifi Whittemore’un çalışmaları, Ayasofya’yle de mahdûd kalmadı: 1948’de, Kariye (“Chora”) ve Fethiye (Theotokos Pammakaristos) Câmilerinin Hıristiyanî hüviyetleriyle restorasyonunda da, Harvard Üniversitesi’ne bağlı Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies isimli araştırma merkezi ile Whittemore’un Amerikan Bizans Enstitüsü müşterek çalıştılar… (“arthistorians.info” sitesinden naklen) <o:p></o:p> Mustafa Kemâl̃’in Ayasofya için Bizans Müzesi karârının menşêi<o:p></o:p> Mustafa Kemâl̃’in, Ayasofya Câmii’ni ne zaman Bizans Müzesi’ne çevirmiye karâr verdiği de bir merâk mevzûudur. Tahmînimzce, bu târih, en az 1929’a kadar geriye gitmektedir. Tahmînimizin mesnedi, o senenin 7 Eyl̃ûl̃ günü, “Mûtâd Zevât”tan üç kişi ile, Ayasofya’yı gezip tedk̆îk̆de bulunmasıdır. Yunus Nadi’nin gazetesinin haberine nazaran: <o:p></o:p> “Reisicumhur Hazretleri, dün refakatlerinde Kılıç Ali, Recep Zühdü ve Salih Beyler bulunduğu halde otomobille İstanbul cihetinde bir tenezzüh yapmışlardır. <o:p></o:p> “Gazi Hazretleri saat 11 buçuğa doğru Ayasofya camiine giderek camiyi gezmiş, kayyum Mehmet efendiye cami Türkler eline geçtikten sonra ne gibi tesisat yapıldığını, bazı mahfillerin ve sonradan yapılan sofaların, mermer küplerin ne vakit yapıldığını sormuşlardır.<o:p></o:p> “Gazi Hz. bundan sonra refakatlerinde bulunan zevat ile birlikte Ayasofya içindeki kahvehanede halk arasında oturarak kahve içmişlerdir. İlh…” (Cumhuriyet, 8.9.1929, ss. 1 ve 2) <o:p></o:p> Bildiğimiz kadarıyle, “Büyük Şef”in, l̃aik totaliter rejimini têsîs ettikden sonra, herhangi bir câmii ziyâret ettiği vâk̆î değildir. Câmilere ve Müslümanlığa duyduğu alerji ve müteâk̆ib senelerdeki gelişmeler dikkat̃e alındığında, onun bu ziyâreti, Ayasofya’yı Bizans Müzesi’ne tahvîl etme düşüncesinin bir tezâhürü olarak görülebilir… <o:p></o:p>         <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//yesevi 16 aralık.png" alt="yesevi 16 aralık.png" style="width: 651px;"> (Cumhuriyet, 8.9.1929, s. 1)<o:p></o:p> Materyalist Rejimini kurduktan sonra hiçbir câmii ziyâret etmiyen Mustafa Kemâl̃, 7 Eylûl 1929, Cumartesi günü, yanında “Mûtâd Zevât”tan Ali Kılıç, Recep Zühdü Soyak ve Salih Bozok olduğu hâl̃de Ayasofya’yı ziyâret ediyor ve Câmi’in Kayyumu Mehmed Efendi’den Müslamanların Câmi’e yaptığı il̃âveler hakkında mâl̃ûmât alıyor… Müteâk̆ib gelişmelere bakıldığında, daha o zaman, Ayasofya Câmi’ini Bizans Müzesi’ne tahvîl ederken neleri tasfiye edeceğini tasarladığı anlaşılıyor…  <o:p></o:p> ***   <o:p></o:p> <o:p> </o:p>