Ayasofya Câmii'ne "Bizans Müzesi" hakâretinin sahîh târihçesi (14)

-----

2022-11-19 00:00:00

Onlar, kendi hâtıralarını yaşatmak endîşesi taşırken de, bunu, umûmiyetle (câmiler, mektebler, kütübhâneler, çeşmeler, köprüler, hamamlar, çeşid çeşid vakıflar gibi) “hayrât” cinsinden eserlerle yapıyorlar… Yânî öyle eserlere vücûd veriyorlar ki bunlarda san’at̃ veyâ estetik ile fayda unsuru birleşiyor: Eser, san’at̃ kıymeti taşımakla berâber, insanların maddî-mânevî mühim bir ihtiyâcını da karşılıyor…<o:p></o:p> Çok def’a, bu eserlerin bânîleri de bilinmiyor, san’at̃k̃ârları da… Mesel̃â Ayasofya Kütübhânesi’nin veyâ Şadırvanı’nın mîmârları kimlerdir, emeği geçen muhtelif ustaları, san’at̃k̃ârları kimlerdir? O güzelim mermerleri hangi ustalar yontmuş ve üzerlerine hatları hâk̃k̃etmişlerdir, hayrân hayrân seyrettiğimiz çiçek motifleriyle donanmış pırıl pırıl tunc şebekeler kimlerin elinden çıkmıştır, duvarları, kubbeleri, v.s. kaplıyan süslemeleri hangi nakkaşlar işlemişlerdir, her biri hârikul̃âde bir san’at̃ eseri olan çiniler kimlerin îmâlâtıdır? <o:p></o:p> Onların mechûl kalışları, belki biraz ihmâl̃dendir… Belki de daha ziyâde mechûl̃ kalmak istemelerindendir… Zîrâ bu sadaka-i câriyelerin sevâbları onlara yetmektedir… Âlemlerin Rabbi nezdinde makbûl̃ bir kul olmayı en büyük mük̃âfât bilmektedirler…  <o:p></o:p> Ya içinde yaşadığımız şu fetret devrinin Müslümanları? Müdhiş bir şahsıyet aşınması içinde, duvarlara boy boy insan resimleri asıp onlara tâzîm gösteriyor, îtibâr ettikleri şahsıyetlerin heykellerini dikiyor ve heykellerinin önünde ihtirâm vakfesi yapıyorlar… Dal̃âlet, mesel̃â Köroğlu’nun devâsâ heykellerini dikmekle de kalmıyor, onlar, artık, Sabataîler gibi, mezar taşlarına ölülerinin resimlerini koyuyorlar! Dahası, şuûrsuzluğun karanlığına gömülmüş bir “imâm”, vazîfeli olduğu câmiin hâricî duvarlarına Mustafa Kemâl̃’in bir posterini asmak cür’etini göstermedi mi? Korkarız, yakında onun resim ve heykellerini câmi içine sokanlara da rastlarız! Nitekim, bâzı “Alevî” zümreleri, Ali, Hacı Bektaş ve Kemâl posterleri önünde “ibâdet” etmiyorlar mı? <o:p></o:p> Ayasofya Câmii’nde hat levhaları<o:p></o:p> Gerek Câmi’in içi, gerekse külliyeler birbirinden muhteşem ve farklı üsl̃ûblarda hatlarla süslüdür. <o:p></o:p> Mücerrede yönelmiş İsl̃âm san’at̃i, hat san’atk̃ârlarının elinde, en zarîf har̃fler şeklinde tezâhür ediyor. <o:p></o:p> Mâmâfih, san’at̃, nihâî gâye değil; her şeyden evvel, İl̃âhî Teblîğin en güzel bir vâsıtası… Âdem oğluna hayâtının mânâsını ve iki cihân saâdetinin yollarını öğreten Âyet-i Celîleler, hat san’at̃iyle, insanı gönülden kavrıyan şekillere bürünüyor; bu şekiller dahi, her çeşit beşerî tasavvurdan münezzeh bir Ul̃ûhiyet Tel̃âk̆k̆îsini telk̆în ediyor…<o:p></o:p> Câmi içinde hemen dikkat̃ çeken hatlar, 7,5 m kutrundaki yuvarlak levhalar içine yerleştirilmiş celî hatlardır. “İç kubbe kemerlerinin kasnakla birleştiği kısımlara” (Akar 2006: 282) yerleştirilmiş Levhalar, L̃afz-ı Celîl ile Resûl̃ullâh’ın, Hulefâ-i Râşidîn’in ve Hazret-i Peygamber’in iki torununun isimlerini hâvîdir. Ayasofya’da Abdülmecîd Han ve Şeyhülisl̃âm Mekkîzâde Mustafa Âsım Efendi’nin himmetiyle yapılan büyük restorasyon, tâmirât ve il̃âve inşâât çalışmaları esnâsında (1849) asılmışlardır. Hatlar, Kazasker Mustafa İzzet Efendi’ye âid olup onun tarafından evvel̃â küçük eb’âdda yazılmışlar, müteâk̆iben, talebelerinden “Şefik Bey ve Ali Efendi tarafından kareleme usûl̃üyle büyültülerek [Câmi dâhilinde] kalıplar hâl̃inde hazırlanmışlar, dâirevî zemînlerine varak altınla yazılarak yerlerine takılmışlardır. Çerçeveleri Bahriye Marangozhânesi’nde yaptırılmış olup yekpâre değil, parça hâl̃indedir.” (Âzâde Akar’ın -2006: 282- Dr. Sedat Kumbaracı’nın “Ayasofya’nın Levhaları” başlıklı makâlesinden –Hayat Tarih Mecmuası, Şubat 1970, s. 74- naklettiği mâl̃ûmâta nazaran) <o:p></o:p>   Bu devâsâ hat levhalarının yerinde, evvelce, daha küçük eb’âdda ve mustatîl çerçeveler içinde “Teknecizâde İbrâhim Efendi tarafından celî sülüs hattı ile yazılmış levhalar bulunmaktaydı. (Teknecizâde’nin) imzâsı, ‘Allâh’ isminin  yazılı olduğu levhada belirtilmiş olup 1644 (H. 1054) târihini taşıyordu.” (Akar 2006: 282) <o:p></o:p> Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin, Ayasofya’da, (talebeleri Şefik̆ Bey ve Ali Efendi tarafından büyültülen) mezk̃ûr devâsâ levhalardan mâadâ muhteşem bir eseri daha vardır: Kubbenin iç yüzünde, göbeğin etrâfında, “11,3 m çapındaki”<o:p></o:p> (<a href="https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/istanbul/gezilecekyer/ayasofya-muzesi">https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/istanbul/gezilecekyer/ayasofya-muzesi</a>; 6.10.2022) <o:p></o:p> “müdevver” (yuvarlak) yazı… Nûr Sûresi’nin 35. Âyet-i Kerîmesinden bir kısmını (“Allâh, semâvât ve Arzın nûrudur. İlh…”) ihtivâ eden bu hat, “celî sülüs” üsl̃ûbundadır. (Fatih Sarımeşe, 9.2.2022; <a href="https://www.gzt.com/cins/tarihe-taniklik-eden-essiz-sanat-eserleri-ayasofyanin-hat-levhalari-3561500">https://www.gzt.com/cins/tarihe-taniklik-eden-essiz-sanat-eserleri-ayasofyanin-hat-levhalari-3561500</a>; 5.10.2022) <o:p></o:p> Bizzât Pâdişâhların eseri olmak îtibâriyle ayrı bir ehemmiyet arzeden bâzı hat levhaları da, Mihrâb’ın sağında, Mihrâb ile Minber arasındaki duvara asılıdır. Bunlardan en yukarıda olan ile onun hemen altındaki II. Mahmûd Han’a, yukarıdan aşağı üçüncü sırada, sağdaki II. Mustafa Han’a, aynı sırada soldaki III. Ahmed Han’a, en altta, dördüncü sıradaki de yine II. Mustafa Han’a âiddir. <o:p></o:p> 350x280 cm eb’âdındaki birinci levhada, “celî sülüs” üsl̃ûbuyle, “siyah zemîn üzerinde zerendûd olarak” [altın yaldızla], “L̃â il̃âhe ill̃âllâh; Hû Rabbi ve Rabbü’l-âlemîn; Muhammed Nebî Sallallâhü Aleyhi ve Sellem” yazılıdır. <o:p></o:p> 70x240 cm eb’âdındaki ikinci levha, “siyah zemîn üzerine zerendûd ile” “celî sülüs” tarzında yazılmış bir zikir duâsıdır: “Sübhânallâhi ve bihamdihi sübhânallâhi’l-azîm”. <o:p></o:p> 50x250cm eb’âdındaki üçüncü levha, “celî sülüs” hattıyle istif edilmiş şu duâyı hâvîdir: “Allâhümme edhilnâ el-cennete bi şefâat̃i Muhammed Aleyhissel̃âm [Allâh’ım, Muhammed Aleyhissel̃âm’ın şefâat̃i ile bizi Cennete kabûl̃ eyle!]”.<o:p></o:p> 70x200 cm eb’âdındaki dördüncü levhada, siyah zemîn üzerine altın yaldızlı olarak celî sülüs hattıyle yazılmış bir Hadîs okunuyor: “Re’sû’l-hikmeti mehâfetullâh [Hikmetin başı, Allâh korkusudur].”<o:p></o:p> 120x200 cm eb’âdındaki beşinci levhada, “beyaz âhârlı [cil̃âlanmış] k̃ağıd üzerine, siyah mürekkeble” ve “celî muhakkak” üsl̃ûbuyle yazılmış Besmele ile berâber, levhanın sağ ve sol üst köşelerinde, “sülüs” hattıyle, Ahzâb Sûresinin 56. Âyet-i Celîlesi dikkat̃i çekiyor. Besmeledeki harflerin kapalı yuvarlak kısımları altın yaldızla boyanmıştır. (Pâdişâh levhaları için esâs kaynağımız Fatih Sarımeşe’nin “Tarihe Tanıklık Eden Eşsiz Sanat Eserleri, Ayasofya’nın Hat Levhaları” başlıklı gâyet aydınlatıcı makâlesi -Fatih Sarımeşe, 9.2.2022; <a href="https://www.gzt.com/cins/tarihe-taniklik-eden-essiz-sanat-eserleri-ayasofyanin-hat-levhalari-3561500">https://www.gzt.com/cins/tarihe-taniklik-eden-essiz-sanat-eserleri-ayasofyanin-hat-levhalari-3561500</a>; 5.10.2022- olmakla berâber, Akar’dan da -1971: 282- istifâde ettik.)<o:p></o:p>   <img src="https://www.yenisoz.com.tr/uploads//AA.jpeg" alt="AA.jpeg"> (<a href="https://www.dunyabulteni.net/tarih-dosyasi/ayasofya-nin-buyuk-hat-levhalarini-curumeye-terk-etmislerdi-h288868.html">https://www.dunyabulteni.net/tarih-dosyasi/ayasofya-nin-buyuk-hat-levhalarini-curumeye-terk-etmislerdi-h288868.html</a>; 5.10.2022)<o:p></o:p> Ayasofya Câmii’nin Mihrâbı ile Minberi arasındaki duvarda, üç Pâdişâhın elinden çıkmış beş hat levhası… <o:p></o:p> ***     <o:p></o:p> <o:p> </o:p>